Архива за ознаката: јавен простор

%d0%b4%d0%b8%d1%98%d0%b0%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%b0

Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората“

Република Македонија е неспорно емигрантска држава. Според податоците на Светска банка, се проценува дека до 2013 година од Македонија се иселиле 630.000 луѓе. Вистинската бројка на тоа колку македонски државјани има низ светот денес е веројатно многу поголема. Од нив, 20.573 се пријавиле за да го искористат своето право на глас на престојните парламентарни избори. Иако дијаспорското гласање и улогата на дијаспората се многу присутни во предизборната реторика, од иселувањето на младите до немање на национална стратегија, речиси и не постои сериозна анализа на тоа какво е влијанието на дијаспората во Македонија и обратно. Во обид да отпочнат процес на проблематизирање на оваа тема, текстовите во ова заседание нудат кратки анализи на јавните перцепции и наративи за поимот „дома“, што е суштински поврзано со поимањето за дијаспората, на економската улога на дијаспората, политичкиот аспект на овозможување на гласање во странство, како и адаптираноста на македонската правна рамка на мобилноста на нејзиното население.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти:

Уреднички на заседание: Елена Б. Ставревска и Ана Ацеска

Фото: xkcd

Кон идејата за дома во контекст на масовната иселеност: социолошки поглед

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Ана Ацеска

 

Да имаш место кое лесно можеш да го наречеш дома не е само субјективно расудување или лично чувство, туку е тесно поврзано со политиките и дискурсите во еден општествен контекст. Во демократиите не постојат директни политики за тоа што е дома и како да се чувстуваш дома на одреден простор, но идеите за тоа се создаваат во целата јавна сфера, во медиумите, образованието, политиките поврзани со просторот и телото, партиските идеологии и пошироко. Кој може да припаѓа, а кој не во просторот што го викаме дома, кој и на каков начин има слобода некој друг простор надвор од границите на државата да го нарече дома и каков е односот меѓу човекот и местото во кое е роден, се пред сѐ политички прашања.

Во Македонија во последните години системски се наметна ставот дека човекот има дом, а со тоа и интегритет и достоинство, само ако живее во државата во која е роден. Дома се разбира како едно и единствено место кое некој “природно” или го има или го нема, и околу кое не се преговара, а дома и надвор од дома станааат дихотомии, спротивставености, црно-бели светови.

Оваа исклучително регресивна идеја за тоа што е дома посебно се однесува на дијаспората. Шестотини и триесет илјади лица, колку што брои македонската дијаспора според Светска банка, можеби секојдневно го дефинираат и редефинираат своето поимање за тоа каде е дома. А ние како општество сме целосно бесчувствителни кон тоа. На универзитетите и во истражувачките центри во Македонија ова не се истражува воопшто, а и литературните кругови многу малку зборуваат за тоа. Во јавната сфера, за дома се разговара само низ партиските идеологии и тоа епизодно, еднострано, секогаш низ лични и емотивни приказни, раскажани низ порталите на многу селективен начин. Само тие кои не заминале и само тие кои се вратиле да живеат во Македонија знаат што е дома, ви порачува Владата.

Тука е и проблемот. Од една страна, се наметна ставот дека иселениците се економски калкуланти кои не ја разбираат вредноста на дома, а со тоа немаат ни интегритет ни достоинство. Но, од друга страна, членовите на дијаспората без проблем се признаваат како луѓе со оформено чувство за дома кога е тоа потребно за партиски цели, пред избори, кога “правилно” гласаат.

Ова е и поширок проблем кој се однесува на политички наметнатото разбирање за врската помеѓу човекот и просторот од каде потекнува. Од една страна, нам ни се создава сликата дека сме европско општество, поврзано со светот, но од друга страна, сите оние кои не се родени кај нас – странците, мигрантите, туристите – се доживуваат како надвор од пејзажот на нашата дома. Ние како општество сѐ уште не знаеме како да размислуваме за странците кои живеат кај нас, на пример. Нив ги доживуваме најчесто како авантуристи, кои само поминуваат низ нашиот простор и не припаѓаат во нашите пејзажи. Во јавната сфера воопшто не се вреднува идејата да се доживуваат други простори како блиски, да се поврзуваме со различните од нас, да имаме пријатели или партнери кои зборуваат различен јазик или се родиле на некое друго поинакво место.

Тука некаде е и идејата за туристот која се наметна со т.н. проект Скопје 2014. Надлежните денес го оправдуваат изгледот на скопскиот плоштад со идејата дека тој како таков добро му служи на туристот. Но, во исто време, туристот не се признава како важен дел од плоштадот, како некој кој го менува плоштадот на некаков уникатен начин, како некој кој е тука со нас и ние сите заедно го делиме и го создаваме тој простор. Туристот се доживува како некој кој е дојден во сцената на плоштадот која ние ја поставуваме и режираме.

Начинот на кој ги доживувавме мигрантите кои поминуваа пеш низ нашата земја е уште еден пример. Нив ги гледавме како бездомници, кои загубиле буквално сѐ во животот. Тие навистина го имаа загубено домот во материјална и секаква друга смисла, имаа загубено многу свои блиски луѓе и многу повеќе од тоа. Но тоа што ние не успеавме да видиме е дека тие не ја загубиле целосно идејата или желбата за дома, не ги загубиле своите идеи, вредности и потреби да припаѓаат на некое место. Во многу земји во Европа за време на мигрантската криза се разви идејата дека мигрантите не смеат да се третираат како луѓе кои немаат ништо, туку се правеа обиди на нив да се гледа како луѓе кои се во процес на создавање на нови идеи за тоа што е дома, на кои треба да им се пристапи со похумани имиња и ознаки.

Истражувачите и теоретичарите во светот со децении повикуваат на проширување на идејата за дома. Тие бараат прогресивна идеја за дома, која не е ограничена на еден пејзаж, на едно име, или едно разбирање и која може постојано да се доградува и менува. Таа прогресивна идеја треба да го прифати и туристот и странецот и мигрантот не како случаен минувач, туку како дел од просторот, дел од дома. Ќе речете дека тоа е преголема цел за било кое општество денес. И така е. Но, ние не сме било кое општество. Ние имаме итен проблем: шестотини и триесет илјади раселени лица можеби секојдневно преговараат со себе и со другите за тоа каде е нивната дома, а исто толку остануваат да живеат во места во кои многу нивни соседи и роднини се иселени, меѓу празни куќи и спуштени ролетни. Како ли е да си дома во место во кое има толку многу иселени? Многу од нас денес се прашуваат истото, а ние немаме ни соодветен јазик, ниту разбирање за тоа.

Насловна фотографија

Редовно заседание: Урбанизацијата и правото на градот

Во предвечерјето на првиот локален референдум во Македонија закажан за 26 април 2015 година, ова заседание се осврнува на значењето на сегашниот момент, граѓаните за првпат со директна одлука да го обликуваат својот град. Околу 43.000 жители на општина Центар ќе може да се изјаснат за или против зачувување на автентичниот изглед на Градскиот трговски центар (ГТЦ), за чие значење можеа да се информираат преку референдумската кампања и новата публикација за ГТЦ.

Постоечките аргументи на страните за и против смена на автентичниот израз на ГТЦ се костат околу функцијата и значењето на објектот. Од една страна, поддржувачите на планираните промени аргументираат дека ГТЦ треба да се преобликува во простор кој ќе биде попријатен за потрошувачите, затворен и заштитен од временски непогоди. Од друга страна, граѓанските иницијативи и Асоцијацијата на архитекти аргументираат против обликување на ГТЦ кое би го свело од изграден простор отворен за различни искуства што не се ограничени на потрошувачкото, во шопинг комплекси.

Заседанието ги става во разговор постоечките аргументи околу преобликувањето на ГТЦ како урбанистички зафат со општествените врски што опстојуваат за и околу концептите за урбанизацијата и за можноста и/или неопходноста граѓаните директно да учествуваат во обликувањето на градот. Граѓанскиот референдум го заменува честопати оневозможеното и симболично право за учеството во консултативниот процес на урбанистичките планови. Со директно учество, граѓаните прават чекор кон остварувањето на правото на град— колективно да одлучуваат во уредувањето на просторот околу нив. Остварувајќи го правото на град ги менуваат односите со светот што ги опкружува.

Оттука прашуваме, какви можности, простори и врски се создаваат со граѓанското директно дејствување во планирањето на градот? Дали урбанистичкото планирање и архитектурата можат да го помогнат тоа дејствување и дали можат да го осознаат градот преку граѓаните и нивните искуства? И конечно, дали планерите, архитектите и институциите во Македонија може да овозможат планирање на град на и за сите граѓани?

На овие прашања се осврнаа:

Координаторки на заседание: Мила Шопова и Леонора Грчева

Фото: Леонора Грчева

Отворено наспроти затворено општество

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Дијана Омерагиќ Апостолоски

Како инженер-архитект и граѓанин на град Скопје, размислувањата за развитоците на архитектурата и урбанизмот на градот ги прифаќам како секојдневие и неразделен дел од професионалниот, но и од личниот живот. Засегната од актуелните случувања околу Градскиот трговски центар, непосредно бев инспирирана да пишувам, бидејќи овој објект е дело на еден од најзначајните македонски архитекти, Живко Поповски и своевидна (алегориска) нишка која го поврзува и сплотува центарот на Скопје. Во овие мигови на делегирање на голема одговорност на граѓаните на општина Центар се чини соодветно да се дискутира значењето на ова дело за општина Центар и за Скопје. Последователно, фокусот на овој текст ќе биде само еден негов квалитет, нешто подискретно и чувствително – значењето на неговиот отворен, наспроти значењето на предложениот затворен простор.

За почеток, пристапувајќи етимолошки кон зборот отворен/о (придавка) – во дигиталниот речник на македонскиот јазик постојат точно десет дефиниции (толкувања) на овој збор, некои од нив се: „[простор] што не е ограден, низ кој може слободно да се помине, потоа „што работи, што функционира, „достапен, слободен, „искрен, неприкриен, јавен, итн. Очекувано, како негов антоним се појавува зборот затворен, а за него пишува: „[простор] што е ограничен, ограден од сите страни, „што е ставен во затвор, „за бојашто не е светла, што е темна, „за човек што е повлечен, неразговорлив. Навидум, ништо повеќе не е потребно да се рече/напише во поддршка на изборот на отворен трговски центар (типолошки), наспроти предложениот затворен трговски центар. Меѓутоа, разликата помеѓу овие два вида на трговски центри уште повеќе се кристализира ако се погледнат некои влијателни глобални трендови во просторното планирање и архитектурата.

Имено, денес актуелните трендови во архитектурата револвираат околу отворањето на трговските центри, пред сѐ заради важноста на интегрирањето на урбаното ткиво на градовите. Градовите со долгогодишно искуство, односно соживот со затворените трговски центри, веќе заклучиле дека вметнувањето на едифиси на потрошувачката најчесто резултира со развивање на сегментирани жаришта во урбаното ткиво. Наспроти затворените трговски центри, отворените трговски центри докажано се простори на комплексна разновидност и раздвиженост, а според Џон Монтгомери тие се предусловите за создавање долгорочни витални урбани простори. Овој процес на интегрирање на клетките на градовите, кои навидум функционираат подвоени, е експлицитно наречен „de-malling the world“. Поставувањето на монументални споменици на конзумеризмот, затворени и изолирани од надворешноста – а кои постојат само заради стимулирање на потрошувачката (како концепт), вртоглаво се напушта во градовите кои се грижат за своите граѓани. Она што е извесно, е дека отворените урбани простори и општествени објекти стимулираат интеракција помеѓу посетителите, го зајакнуваат чувството на заедница преку интеракцијата, односно се фокусираат на инволвирање наместо на сегментирање.

Букет Коџаили во своето истражување „Еволуција на трговските центри“, пишува дека денес трговските центри спонтано и/или интенционално се „преточуваат повторно во јавни простори“. Во случајот на ГТЦ во Скопје, ние веќе „поседуваме“ јавен простор. Неговите продори и пешачки улици нудат многу повеќе од едноставна поврзаност, нудат просторна интеграција, нудат визури кон паркот и реката, нудат искрен, неприкриен, достапен, слободен простор кој функционира и навидум не нуди ниту една легитимна причина за менување на оваа негова состојба.

Автономни јавни простори во Македонија: последното засолниште на демократијата?

Постоењето и многубројноста на автономните јавни простори се неопходни да создавање на општествено ткиво што би претставувало основниот двигател на органско демократско општество, пишува Елена Б. Ставревска во младинската онлајн колумна на Радио Слободна Европа.

Демократијата и етничките простори во Република Македонија

Поставувањето на грандиозни крстови на видливо место во повеќе градови низ земјата, гласното озвучување на џамиите и повикување на молитва и еднакво гласното биење на камбаните, обете често погласни од оние во земјите со етнички речиси хомогено население, се само некои од практиките низ кои се демаркираат етничките простори, пишува Елена Б. Ставревска во младинската онлајн колумна на Радио Слободна Европа.

За јавниот простор, политиката и граѓаните

Јавниот простор е пред сè антрополошка категорија и во денешно време не подразбира единствено физички, т.е. географски простори, туку и виртуелни, пишува Елена Б. Ставревска во младинската онлајн колумна на Радио Слободна Европа.