Архива за ознаката: социјализам

New authoritarian tendencies_pic

Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?

Политички партии кои функционираат како агенции за вработување, предизвикувајќи и одржувајќи култура на вкоренета корупција и клиентелизам; слаби државни институции; политичка контрола врз медиумите; распространета нееднаквост; изумирање на државата на благосостојба.„Авторитарното искушение“ се покажа премногу големо за повеќето од новите постјугословенски елити. Додека низ целиот политички спектар (во различна мера) постојат силни тенденции социјалистичкото минато да се претстави како девијација и да се криминализира, намерно бришејќи го од јавниот простор и јавната историја / меморија, и во интелектуалниот и медиумскиот дискурс постои некритичко присвојување на линеарен, површен наратив – присутен во посткомунистичките земји од Централна и Источна Европа – кој сите современи негативни појави му ги припишува на „тоталитарното“ социјалистичко минато.

Ни државите наследнички на СФРЈ не се имуни на тоа што може да се нарече вгнезден антикомунизам (nesting anti-communism, од nesting orientalism). Во Република Македонија, инсистирајќи на недемократската природа на социјалистичкиот режим, владејачката политичка елита успеа да произведе (преку контроверзниот Закон за лустрација, Музејот на жртвите на комунизмот и уништувањето на социјалистичкото / модернистичко архитектонско наследство во главниот град) еден хегемонистички режим на меморија (memory regime) кој всушност е олицетворение на најлошите практики на истиот систем што самите го демонизираат. Сепак, прашањето дали и во која мера новата авторитарна политичка култура во регионот е наследство на еднопартиското социјалистичкото минато вреди да се постави.

Генерално, а и поконкретно во македонскиот случај, припишување на вината за современите проблеми и ововековниот авторитаризам на Тито, елитата околу него, или на „комунизмот“ е само погоден начин за екстремно корумпираните и неодговорни елити на себеамнестирање. Она што е шокантно е дека во некои клучни аспекти состојбата во Македонија во 2015 година е многу полоша отколку пред 40 години. Индексот на нееднаквост (Gini) се зголемил од 28,1 во 1998 на 43,6; речиси една третина од населението живее под линијата на сиромаштијата; земјата падна од 34-то во 2009 година на 117-то место во 2015 година на светскиот индексот за слобода на медиумите; околу една четвртина од населението емигрирала во странство; и стана невозможно да се најде вработување без познанства и членство во партијата на власт (спротивно на популарното мислење дека дури и во социјализмот партиската книшка била пресудна, вреди да се спомене дека Сојузот на комунисти на Југославија најголем дел од своето постоење имал околу 1 милион членови).

Потсетувањето на некои од позитивните карактеристики на социјалистичкиот период не значи и некритичка глорификација или идеализирање на тој систем; тоа е пред сѐ обид да се истакне фактот дека позитивното наследство од тој период (еманципаторските практики, работничките права, социјалната заштита и солидарност, еднаквоста, социјална мобилност, релативната меритократија, активната надворешна политика и компетентната дипломатија) е редуцирано или целосно уништено, а негативното (политичкиот авторитаризам, култот на личноста, контрола врз слободата на говор) е проширено и „усовршено“. Оттука, визијата на Ненси Фрејзер за еден поинаков постсоцијализам – што ќе го инкорпорира, а нема да го отфрли најдоброто од социјализмот – сѐ уште се чини значајна.

Во ова заседание ви пренесуваме четири размислувања на оваа тема со фокус на постјугословенскиот простор:

 

Уредничка на заседание:  Љубица Спасковска

Фото: Љубица Спасковска

Копнеж по изгубената способност за делување

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?“. Авторка: Тања Петровиќ. Превод: Е.Б.С.

Хрватскиот филозоф Борис Буден зборува за постсоцијалистички субјекти како деца на комунизмот, притоа предупредувајќи дека тоа не е метафора, туку симптом на имагинација во која транзицијата кон демократија е радикална реконструкција што започнува од ништо: „Источна Европа по 1989 година наликува на предел на историски урнатини кој е населен само со деца, незрели луѓе неспособни да ги организираат своите животи на демократски начин без водството на некој друг.“

Оваа слика на постсоцијалистичките индивидуи како беспомошни, незрели и зависни деца многу често одекнува во начинот на кој им се пристапува на луѓето од поранешните југословенски општества од многу различни позиции на моќ: од претставниците на „меѓународната заедница“, кои ги гледаат овие општества како табула раза, полигон за спроведување различни општествени и политички експерименти, како и од новите локални елити, кои за катастрофалната економска ситуација одговорноста ја препишуваат на самите граѓани, обвинувајќи ги за неможност или неволност да се адаптираат на новата, пазарно ориентирана реалност, која изискува индивидуална иницијатива и самостојност. Многу често причините за оваа неможност и неволност „да се грижат за себе“ се лоцираат во проблематичното социјалистичко наследство, кога луѓето живееја со верување дека државата или некој друг треба и ќе се грижи за нив.

Таков поглед на социјализмот не само што го поддржува брзото размонтирање на социјалната држава во постјугословенските општества, туку и често служи како корисно објаснување за секакви видови реакционерски политички ставови, коишто се присутни во регионот од 90-тите наваму. На „децата на комунизмот“, се вели, не само што им се потребни водство, заштита и надзор, туку тие копнеат и по силен лидер со широка контрола, којшто ќе се грижи за сѐ – авторитетна татковска фигура како таа на Јосип Броз Тито за време на југословенскиот социјализам. Во овој контекст, каква било носталгија или позитивен став кон социјализмот се смета за знак на слабост, нерационалност и неможност за снаоѓање во тековните социјални и економски трансформации. Се гледа како „резултат на чувство на загуба во транзицијата од комунизам кон демократија“, како што тврдат политиколозите Јоаким Екман и Јонас Линде.

Но ако посериозно ги разгледаме позитивните референци на граѓаните во постјугословенските општества, согласно она што го предлага американскиот антрополог Доминик Бојер, ќе видиме дека позитивните аспекти на нивните социјалистички искуства не се однесуваат единствено на изгубената социјална сигурност, социјалната заштита и имањето некој којшто се грижи за сѐ. Тие многу повеќе се однесуваат на изгубената способност за делување и самопоимањето како чинител во сопствениот живот, но и во пошироките економски и општествени процеси. Спротивно на укажувањата на распространетите неолиберални и „транзициски“ политички дискурси во однос на социјализмот, граѓаните многу повеќе се сметаа себеси за чинители за време на социјализмот отколку денес, кога се чувствуваат неспособни да ги реализираат своите желби и визии. Во случајот на постсоцијалистичка Србија, Маја Петровиќ Штегер опишува како нејзините испитаници „често наведувале дека секојдневните факти од нивните животи им отежнуваат да се замислат како активни учесници во преобликувањето, или само во оспорувањето на политичкото и економското ткиво во современа Србија.“

Тоа е причината зошто ретки и исклучителни настани во кои граѓаните успеваат повторно да добијат одреден степен на способност за делување – како масовните мобилизации за пружање помош и солидаризирање за време на катастрофалните поплави во регионот во мај 2014 година или граѓанските пленуми како форми на директна демократија во Босна и Херцеговина – се преполни со повикувања на формите на општествена организација и акција карактеристични за југословенскиот социјализам.

Во ваков контекст, видена како копнеж по изгубената способност за делување, носталгијата по социјализмот не е реакционерен, ирационален и прототалитарен став, туку пракса од мобилизирачки, легитимирачки, па дури и еманципирачки карактер. Таа е потсетник не само на минатото, туку и на неопходните вредности за замислување иднина, како што се меѓугенерациска и универзална солидарност, одговорност, заедништво, вредност на работата како таква и можеби пред сѐ, лична и колективна автономија.

Напорна работа, ниски плати и постсоцијалистичка носталгија: Поглед на македонската текстилна индустрија

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Кјара Бонфиљоли

Текстилното производство беше важен индустриски сектор во социјалистичка Југославија, достигнувајќи 12% од вкупното производство во 70-тите. Текстилните фабрики почнаа да се шират од поголемите кон помалите градови во почетокот на 50-тите, вработувајќи илјадници работници, мнозинството од кои беа жени. Распадот на Југославија, колапсот на југословенскиот и советскиот пазар во 90-тите и глобалната конкуренција од азиските земји во раните 2000-ти беа и сѐ уште се главните предизвици за текстилната индустрија во Југоисточна Европа. Додека бројот на вработени во текстилната индустрија во голема мера падна во Хрватска, Словенија и Босна и Херцеговина (секоја од трите земји моментално вработува околу 20.000 работници), Србија и Македонија успеаја да одржат дел од нивните текстилни индустрии. Текстилната индустрија вработува околу 30.000 работници во Србија и околу 40.000 во Македонија.

Во Македонија, особено, приватни компании се стекнаа со некои од средствата на државно-управуваните фабрики и продолжија да се произведуваат за извоз, преку системот наречен надворешно ориентирана трговија, или, како што е најчесто познат во регионот, лон производство. Овој систем постоеше во Југославија во 70-тите и 80-тите, но стана многу повеќе распространет во последните две децении во пост-југословенските држави, бидејќи локалните фирми престанаа да креираат свои колекции и стануваа сè повеќе зависни од надворешните порачки. Денес западните модни брендови ги делокализираат најтрудоинтензивните фази на производството во земји каде што трошоците за работна сила се пониски, каков што е случајот со Македонија. Материјалите се праќаат во Македонија, се сечат и се шијат облеки од страна на локалните работници, а потоа се испраќаат на клиентите во Западна Европа. Западните клиенти имаат корист од локалната искусна работна сила, од ниските цени и од географската близина на земјата, што значи дека облеката може многу брзо да се нарача и да се испорача, во согласност со променливите потреби на западната мода. Според официјалната веб страница „Инвестирајте во Македонија“, една од конкурентните предности на локалната текстилна индустрија е „големата флексибилност и подготвеност за прилагодување кон барањата на странските пазари.“

Меѓутоа, ова значи дека работниците се под притисок од страна на локалните сопственици на фабриките да работат многу напорно и со многу брзо темпо за да се исполнат барањата на западните клиенти. Згора на тоа, со цел локалните фирми да останат во чекор со конкуренцијата од остатокот од Источна Европа и Азија, трошоците за производство мора да се одржуваат многу ниски. Ова резултира во многу македонски работници да бидат плаќани околу 150 -200 евра за работни денови од 12 часа, во зависност од нивната позиција и квалификација. Различни организации, како што се Clean Clothes Campaign и Fair Wear Foundation, пријавиле кршење на работничките права во македонските текстилни фабрики. Овие извештаи нагласуваат дека работниците добиваат „сиромашни плати“, кои се 19% од минималната надница, така што многу од нив мораат истовремено да се вклучат и во земјоделство со цел да преживеат. Прекувремената работа е честа појава, со саботите како „нормални“ работни денови. Многу фабрики, исто така, немаат прописи за здравје и безбедност. Несигурни договори се широко распространети и учеството во синдикатите е исклучително ниско, со околу 9%. Во многу места, како што е Штип, текстилната работа е една од ретките достапни опции, особено за жените. Работниците имаат ограничена моќ за преговарање во земја каде што стапката на невработеност е над 30% последните дваесет години.

Ако го споредиме статусот на текстилните работници за време на социјализмот и денес, станува јасно дека работниците имаат изгубено многу работнички права и дека нивната куповна моќ опаднала. Работниците имаат изгубено и голем број на социјални услуги што порано биле бесплатно или по субвенционирани цени загарантирани од фабриките, како што се здравствени услуги, кантина, можност за кредит од заедничкиот фонд на фабриката, објекти за згрижување на децата и одморалишта. Затоа постсоцијалистички носталгија е широко распространета во текстилната индустрија. Сеќавајќи се на различно, посигурно минато, кога тие имале подобар социјален статус, е уште еден начин за вработените да се справат со напорната работа и ниските плати на сегашноста.

Дали корените на денешната феудална демократија се наоѓаат во „феудалниот социјализам“?

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Љубица Спасковска

Оваа година се одбележуваат дваесет и пет години од падот на Берлинскиот ѕид и со тоа и почетокот на падот на советскиот, источно-европскиот и југословенскиот социјализам. После четвртина век од радикалните политички и општествено-економски промени кои југословенскиот „плурализам на самоуправни интереси„ и пазарниот социјализам го заменија со новата „либерална утопија,“ етно-национализам, де-секуларизација и сомнителна приватизација на општествената сопственост, повелкувањето на неколку паралели и критичко промислување и споредба на сегашниот со моментот пред две ипол децении би ни помогнало не само да го согледаме актуелниот контекст вон некои политички/медиумски наметнати рамки, туку и да трасираме патеки за иден, поодржлив развој.

Во годишниот извештај за човекови права на американскиот Стејт департмент за Македонија за 2013 година се подвлекува дека „Членството во партија од владеачката коалиција сѐ повеќе претставува услов за вработување во државната администрација.“ Извештајот понатаму посочува дека „Најкритичен проблем на човековите права беше неуспехот на владата целосно да го почитува владеењето на правото, вклучително преку мешање на државните и партиските активности, мешање во судството и медиумите, и селективно гонење на политичките противници, како и значителни нивоа на корупцијата во владата и неказнивост на полицијата. „Иако честопати се посочува дека ваквата политичка култура е резултат на авторитарното наследство и еднопартискиот политички систем од 1945 до 1991, податоците всушност говорат за многу подраматично назадување. Имено, спротивно на широко прифатениот наратив дека и за време на социјализмот вработувањето и напредувањето биле привилегија на „подобните“ и на партиските членови, според податоците од Статистичкиот годишник на Југославија од 1985, во 1984 година Сојузот на комунисти на Југославија (СКЈ) броел 2,041,270 членови, односно околу 9% од вкупното население во целата федерација. 32% (649,428) од членовите биле помлади од 28 години, а само за една година, во 1985 бројот на млади членови во СКЈ паднал на 504,368 (23%), што всушност потврдува еден обратен процес од оној чиишто сведоци сме денес – имено, дека огромен број на млади се зачленуваат во владејачката партија само за да добијат било какво вработување. Така, „недоволната одвоеност помеѓу државните и партиските активности и притисокот врз вработените во јавната администрација да ја поддржуваат владејачката коалиција“ останува рак-рана на македонската демократија, односно на систем што сѐ повеќе поприма обележја на нешто што би можело да се нарече „авторитарен консоцијализам.“

Во студијата насловена Отворени граници, неврзаност и политичката еволуција на Југославија објавена во 1987 година, американскиот професор Вилијам Цимерман за да го опише постоечкиот политички и уставен систем во СФРЈ ја воведува синтагмата „консоцијална авторитарност“ (consociational authoritarianism). Две години подоцна, студијата Југославија во криза, пак, говори за „феудален социјализам.“ Доцниот социјалистички период во којшто локалните, етнички поделени политички елити ја монополизираат и злоупотребуваат власта е точката во којашто многумина научници и странски аналитичари во осумдесетите години, а и подоцна, ја посочуваат клучната причина за југословенската криза. Македонската „феудална демократија“ кадешто отсуството на граѓанскиот принцип во политичкиот живот е помножено со тотална партизација на општеството и огромен јаз помеѓу најбогатите и најсиромашните граѓани, инаку типичен за земјите од „третиот свет,“ во таа смисла е назадување (дури и) во однос на доцниот социјалистички период.

 

Други текстови на ова заседание: