Архива за ознаката: социјална правда

Работнички права

Редовно заседание: Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија

Паралелно со експлицитната, иако можеби само декларативна, определба за транзиција кон демократско општество, сите досегашни влади од осамостојувањето се и безрезервни промотери на пазарната економија и неолиберализмот. Меѓу другото, тоа значајно ги редефинираше и работничките права. Помеѓу социјалистичкото наследство, неумесно спроведените приватизации, партизираноста на синдикатите, неолибералните законски реформи и популистичката реторика, македонскиот работник се наоѓа во специфична, несигурна положба. Токму затоа ова заседание донесува четири анализи на состојбата на работничките права во Република Македонија:

 

фото: Радио Слободна Европа

Напорна работа, ниски плати и постсоцијалистичка носталгија: Поглед на македонската текстилна индустрија

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Кјара Бонфиљоли

Текстилното производство беше важен индустриски сектор во социјалистичка Југославија, достигнувајќи 12% од вкупното производство во 70-тите. Текстилните фабрики почнаа да се шират од поголемите кон помалите градови во почетокот на 50-тите, вработувајќи илјадници работници, мнозинството од кои беа жени. Распадот на Југославија, колапсот на југословенскиот и советскиот пазар во 90-тите и глобалната конкуренција од азиските земји во раните 2000-ти беа и сѐ уште се главните предизвици за текстилната индустрија во Југоисточна Европа. Додека бројот на вработени во текстилната индустрија во голема мера падна во Хрватска, Словенија и Босна и Херцеговина (секоја од трите земји моментално вработува околу 20.000 работници), Србија и Македонија успеаја да одржат дел од нивните текстилни индустрии. Текстилната индустрија вработува околу 30.000 работници во Србија и околу 40.000 во Македонија.

Во Македонија, особено, приватни компании се стекнаа со некои од средствата на државно-управуваните фабрики и продолжија да се произведуваат за извоз, преку системот наречен надворешно ориентирана трговија, или, како што е најчесто познат во регионот, лон производство. Овој систем постоеше во Југославија во 70-тите и 80-тите, но стана многу повеќе распространет во последните две децении во пост-југословенските држави, бидејќи локалните фирми престанаа да креираат свои колекции и стануваа сè повеќе зависни од надворешните порачки. Денес западните модни брендови ги делокализираат најтрудоинтензивните фази на производството во земји каде што трошоците за работна сила се пониски, каков што е случајот со Македонија. Материјалите се праќаат во Македонија, се сечат и се шијат облеки од страна на локалните работници, а потоа се испраќаат на клиентите во Западна Европа. Западните клиенти имаат корист од локалната искусна работна сила, од ниските цени и од географската близина на земјата, што значи дека облеката може многу брзо да се нарача и да се испорача, во согласност со променливите потреби на западната мода. Според официјалната веб страница „Инвестирајте во Македонија“, една од конкурентните предности на локалната текстилна индустрија е „големата флексибилност и подготвеност за прилагодување кон барањата на странските пазари.“

Меѓутоа, ова значи дека работниците се под притисок од страна на локалните сопственици на фабриките да работат многу напорно и со многу брзо темпо за да се исполнат барањата на западните клиенти. Згора на тоа, со цел локалните фирми да останат во чекор со конкуренцијата од остатокот од Источна Европа и Азија, трошоците за производство мора да се одржуваат многу ниски. Ова резултира во многу македонски работници да бидат плаќани околу 150 -200 евра за работни денови од 12 часа, во зависност од нивната позиција и квалификација. Различни организации, како што се Clean Clothes Campaign и Fair Wear Foundation, пријавиле кршење на работничките права во македонските текстилни фабрики. Овие извештаи нагласуваат дека работниците добиваат „сиромашни плати“, кои се 19% од минималната надница, така што многу од нив мораат истовремено да се вклучат и во земјоделство со цел да преживеат. Прекувремената работа е честа појава, со саботите како „нормални“ работни денови. Многу фабрики, исто така, немаат прописи за здравје и безбедност. Несигурни договори се широко распространети и учеството во синдикатите е исклучително ниско, со околу 9%. Во многу места, како што е Штип, текстилната работа е една од ретките достапни опции, особено за жените. Работниците имаат ограничена моќ за преговарање во земја каде што стапката на невработеност е над 30% последните дваесет години.

Ако го споредиме статусот на текстилните работници за време на социјализмот и денес, станува јасно дека работниците имаат изгубено многу работнички права и дека нивната куповна моќ опаднала. Работниците имаат изгубено и голем број на социјални услуги што порано биле бесплатно или по субвенционирани цени загарантирани од фабриките, како што се здравствени услуги, кантина, можност за кредит од заедничкиот фонд на фабриката, објекти за згрижување на децата и одморалишта. Затоа постсоцијалистички носталгија е широко распространета во текстилната индустрија. Сеќавајќи се на различно, посигурно минато, кога тие имале подобар социјален статус, е уште еден начин за вработените да се справат со напорната работа и ниските плати на сегашноста.

24 декември

Прво редовно заседание: Во каква состојба е демократијата во Македонија?

Иако не постои единствена дефиниција за демократијата како облик на владеење, квантитативните мерења без исклучок ги опфаќаат карактеристиките на изборниот процес. Истите често се проширени да опфатат и карактеристики како политички плурализам, поделба на власта, независност на судството, владеење на правото, слобода на говорот, слобода на медиумите, граѓанско општество, како и човекови и малцински права. Според повеќето достапни квантитативни анализи, демократијата во Македонија во последните години назадува. Со оглед на неможноста реалноста целосно да се претстави низ квантитативни индикатори, целта на оваа дискусија е да даде квалитативен осврт на некои аспекти на демократијата во земјата.

Во очи годишнината од 24 декември, денот кога во 2012 опозицијата и новинарите беа насилно исфрлени од Собранието на Република Македонија, а Уставот прекршен, ова виртуелно заседание донесува четири осврти на состојбата на демократијата во земјата:

фото: Алфа ТВ

„Рибата смрди од главата“: политичките елити и колапсот на македонската демократија

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Анастас Вангели

Кога зборуваме за демократијата во Македонија, не зборуваме за процес на дијагноза, туку за аутопсија, зошто во Македонија сѐ што некогаш можело да се нарече демократија, денес е мртво.

Релативно консолидирана демократија е состојба која подразбира (1) балансирана поделба на ресурсите помеѓу (2) релативно репрезентативни политички елити, (3) кои се натпреваруваат институционално, следејќи однапред договорени правила и принципи (оваа дефиниција е базирана на теоријата на елити, пр. Higley & Burton 2006; Gel’man 2008; Best & Higley 2010). Дополнителен услов е политичките елити да се релативно квалификувани и доблесни за да раководат со општеството. Македонија во моментов не исполнува ниту еден од овие критериуми.

  1. Една од карактеристиките на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ во последните осум, односно шест години е тоа што нивните лидерства акумулираа огромен капитал (политички и финансиски) преку „запоседнување“ на државата и општеството – апсолутна доминација во сите бранши на власта, контрола (или ортаклук) со економските гиганти, и контролира на најголемиот дел од медиумите. Овој капитал во најголема мера не е новосоздаден, туку одземен од останатите политички, економски и општествени актери и прераспределен по линија на политичка припадност. Затоа сите други актери, па дури и некогаш големиот СДСМ, денес се очајни и немоќни во споредба со оваа власт.
  2. Интересно би било да се направи длабинско истражување во врска со факторите за поддршка на владејачката коалиција од страна на граѓаните. Освен довербата (и недостатокот на адекватна опозициска алтернатива), веројатно голем дел од граѓаните својата политичка лојалност ја врамуваат како економска трансакција – каде што добивката варира од еднократен паричен надомест за глас, до потенцијално вработување и бенефиции на подолг рок. За да говориме за вистински претставнички и легитимен модел, треба да постои нормативно оправдување на врските на политичка моќ, односно граѓаните да даваат вистинска поддршка, која ќе биде условена од нивната визија за јавното добро – а тешко е тоа да се очекува од осиромашен народ, но и во култура на „аморален фамилизам“. Сепак, освен имплицитната економска условеност, граѓаните неретко се соочуваат со експлицитни притисоци и уцени (во јавната администрација, или кај личности кои директно зависат од јавните услуги).
  3. Политичкиот натпревар во Македонија денес е далеку од институционализиран, регулиран, транспарентен и честопати има белези на валкана игра. Во Македонија постои случај на автократска драматургија која успева воедно да даде слика на некаков квази-демократски процес на сцената, но во исто време и да даде на знаење дека вистинската игра се одвива зад кулисите. Вистинската моќ не е сконцентрирана во институциите, туку во Партијата на власт; политичките опоненти се исфрлаат од натпреварот по потреба (а средства не се бираат: лустрација, или полициска интервенција како на 24 декември 2012 – или помеки варијанти како јавна дискредитација во контролираните медиуми); а постојат и докази за фалсификување на изборите (пример: гласачите од Пустец).

Нашава дебата за демократијата доаѓа во момент кога во светот се бие битка околу нормативната исправност на концептот на претставничката демократија. Мисловен експеримент: условно да прифатиме дека во светот постојат автократски модели кои се легитимни, имаат добар перформанс и ги прават граѓаните среќни. Да речеме дека за сиромашни земји во развој таков модел е поприфатлив. Можеби Македонија треба да се фокусира повеќе на социо-економски развој, отколку на градење силна демократија? Она што е погубно е фактот што моменталната владејачка класа потфрла дури и полошо и на тоа поле. Македонија има сериозен проблем со раслојувањето и нееднаквоста. Има структурна невработеност и младите поради тоа ја напуштаат земјата.  Не постои визија за економски развој кој не би се базирал на надворешни инвестиции од кои на крајот пак ќе профитираат најбогатите, на грбот на ефтината работна сила. А на крајот на краиштата, Македонија се соочува со генерална неспособност за справување со основните човечки проблеми (во најбуквална смисла: здравствена заштита), а за многу од нив нема ни когнитивен капацитет (како на пример за заштита на животната средина). Главната причина за тоа е што Македонија е раководена од тесна владејачка структура чија главна цел е сопствена репродукција и задржување на моќта на што подолг рок по секоја цена, што не е само недемократски, туку и во голема мера – нечовечки.

 

Други текстови на ова заседание:

Економско-социјалната слика за Македонија во четири графици

Блог пост на Горан Лазаревски, во кој преку четири графици се илустрира економскиот колапс по најважните четири социјални димензии: плати, невработеност, сиромаштија и нееднаквост.

Иднината на минатото: зошто крајот на Југославија е сè уште важен

Нов социјалистички модел се појавува во Западен Балкан. Може ли неговиот политички речник да ги надмине етно-националните линии на поделба во регионот, во колумна за Open Democracy прашува Љубица Спасковска.