Архива за ознаката: нееднаквост

Насловна фотографија

Редовно заседание: Урбанизацијата и правото на градот

Во предвечерјето на првиот локален референдум во Македонија закажан за 26 април 2015 година, ова заседание се осврнува на значењето на сегашниот момент, граѓаните за првпат со директна одлука да го обликуваат својот град. Околу 43.000 жители на општина Центар ќе може да се изјаснат за или против зачувување на автентичниот изглед на Градскиот трговски центар (ГТЦ), за чие значење можеа да се информираат преку референдумската кампања и новата публикација за ГТЦ.

Постоечките аргументи на страните за и против смена на автентичниот израз на ГТЦ се костат околу функцијата и значењето на објектот. Од една страна, поддржувачите на планираните промени аргументираат дека ГТЦ треба да се преобликува во простор кој ќе биде попријатен за потрошувачите, затворен и заштитен од временски непогоди. Од друга страна, граѓанските иницијативи и Асоцијацијата на архитекти аргументираат против обликување на ГТЦ кое би го свело од изграден простор отворен за различни искуства што не се ограничени на потрошувачкото, во шопинг комплекси.

Заседанието ги става во разговор постоечките аргументи околу преобликувањето на ГТЦ како урбанистички зафат со општествените врски што опстојуваат за и околу концептите за урбанизацијата и за можноста и/или неопходноста граѓаните директно да учествуваат во обликувањето на градот. Граѓанскиот референдум го заменува честопати оневозможеното и симболично право за учеството во консултативниот процес на урбанистичките планови. Со директно учество, граѓаните прават чекор кон остварувањето на правото на град— колективно да одлучуваат во уредувањето на просторот околу нив. Остварувајќи го правото на град ги менуваат односите со светот што ги опкружува.

Оттука прашуваме, какви можности, простори и врски се создаваат со граѓанското директно дејствување во планирањето на градот? Дали урбанистичкото планирање и архитектурата можат да го помогнат тоа дејствување и дали можат да го осознаат градот преку граѓаните и нивните искуства? И конечно, дали планерите, архитектите и институциите во Македонија може да овозможат планирање на град на и за сите граѓани?

На овие прашања се осврнаа:

Координаторки на заседание: Мила Шопова и Леонора Грчева

Фото: Леонора Грчева

Правото на град и референдумот за ГТЦ

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Мила Шопова

Слоганот „правото на град“ е составен дел од референдумската кампања за зачувување на изгледот на ГТЦ. Се спомнуваше на дебати, во публикации и интервјуа. Се употребуваше со значење на јавна политика, индивидуално право, свест. Што значи да се употребува синтагмата „правото на град“ кога се зборува за урбанизацијата и организирањето на просторот?

Со ковањето на овој слоган во 1968 година, социологот Анри Лефевр повика на радикална промена на севкупните општествени односи во капитализмот—преку зголемена граѓанска контрола врз одлуки за процесот на урбанизација до социјална еднаквост. Четириесет години подоцна, географот Дејвид Харви го присвои правото на град за негов работен слоган и политички идеал, повикувајќи на здружен отпор против финансискиот капитал кој ја дефинира урбанизацијата во светот денес. За Лефевр и Харви, во најголем дел, либералната демократија не ги остварува социјалните права на граѓаните—домувањето, образованието и здравјето.

Слоганот „правото на град“ го употребуваат кога пред очи им се одвива драматична трансформација на урбаниот простор и кога социјалните права на граѓаните се нападнати. Во шеесеттите, кога Лефевр пишува во Париз, се рушат старите маала во центарот на градот за да никнат висококатници, а граѓаните се организираат против изградба на ринг крај реката Сена. Надвор од Париз, земјоделско земјиште се пренаменува за комерцијално уживање. Во Њујорк, Харви ги гледа последиците од финансиската криза во 2008 година кога високоризични хипотекарни заеми и вредностa на недвижностите пропаѓаат, а над милион граѓани ги губат домовите. Истиснувањето на понеимотните, самохраните жени и афроамериканците од градот, Харви го објаснува процесуално и нераздвојно од обидот на градските власти заедно со финансиските институции да создадат нови стилови на живеење. Централни градски делови, како Менхетен, стануваат туристички дестинации и места каде што само богатите можат да живеат.

Правото на град како слоган треба да се примени во Скопје. Моќта на одлучување за урбанизацијата е во контрола на државно-приватни елити. А променaта на законите и прописите сѐ почесто е во корист на концентрирањето на вишокот производ во приватни раце. Зад естетското преоблекување на фасадите, проширените булевари и галиите-ресторани се крие нееднаквост и дискриминација. На 16 април 2015 година, над 150 работници од државното претпријатие „Еурокомпозит“ чекореа во протест покрај новата фасада на владината зграда, за чија изградба произвеле безбедносен заштитен ѕид. Заради ненадоместените трошоци од државата, со месеци останале без плата и придонеси. Јасно е дека во изградбата на овој објект овие работници учествувале со неколкумесечното недобивање на плата. Исто и планираната смена на фасадата и доградба на ГТЦ ги засега сопствениците, закупците и работниците во тој простор. Најавата за промена на сопственичката структура на ГТЦ се совпаѓа со предлогот за смена на фасадата и укажува на тоа дека естетското преобликување на градот е поврзано со економски процеси коишто ја намалуваат можноста на корисниците на просторот да остварат работничко, сопственичко и други права. Паралелно со овие промени во градот, земјоделско, зелено и заштитено земјиште се одзема од локалните заедници преку менување на статусот на тоа земјиште. Активностите во Охрид, Лазарополе и Маврово за изградба на марини, туристички развојни зони и хидроцентрали се еден таков пример.

Урбанизацијата што се случува во Скопје и други градови е симптом на структурната нееднаквост, окрупнувањето на приватниот капитал и неговиот обид за завладување на простори кадешто ќе се репродуцира. Вака заснованата урбанизација не е само осмислување на просторот денес, туку напад на правото на град. Дали сме против структурна нееднаквост, насилство, против распродажба на државните објекти и земјиште и окрупнување на приватниот капитал и дали здружено ќе ја превземеме контролата врз урбанизацијата со која се материјализираат овие неправди е вистинското референдумско прашање. Oтпорот на граѓаните за поинакво Скопје и општествени односи што растеше последниве години е олицетворен во граѓански референдум за зачувување на ГТЦ, еден од чекорите со кои градот ќе им се врати на граѓаните.

Град за сите: утопија или можна реалност

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Ана Ацеска

Референдумот за ГТЦ во одреден поглед го демократизира процесот на урбанизација во Скопје. Соочени за првпат со таков процес, нужно е сега да се прашаме што е навистина „град за сите“ и дали институциите во Скопје можат да го овозможат.

ГТЦ, како и трговскиот „Бисер“ или пазарчето во Бутел, или како било кој друг објект во било кој друг град, нема никогаш и во ниеден контекст да биде место на и за сите граѓани. Но, токму во тоа е суштината и убавината на градот: тој е место во кое живеат луѓе кои имаат различни идентитети, навики, потреби и вкусови, потекнуваат од различни места и говорат на различни јазици. Во идеалниот град тие имаат еднаков пристап до ресурси и привилегии, живеат во солидарност, заедништво и разбирање, и токму во градот можат да бараат и добијат правда. Но, ниеден град не е толку совршен. Иронично, токму тие различности во кои е вплеткан и комплексноста на неговиот систем него го прават ранлив и поразен. Затоа добриот град постојано се преиспитува себеси, се преобликува и променува за да се доближи до вредноста „град за сите“ најблиску што може.

Скопје не е таков град. Неговите жители со децении се дискриминирани по разни основи, немаат еднаков пристап до инфраструктура, ресурси и информации, и меѓу другото се соочени со неправедна приватизација, небалансирана моќ и отсуство на правда. Тоа што се нарекува „Проект Скопје 2014“ ги одбегнува не само овие, туку и сите останати принципи на градење на град, и е погрешен во секој поглед.

Скопје, понатаму, се соочува со проблемот на отсуство на основното разбирање на процесите на системската и општествена нееднаквост кај сите актери кои учествуваат во градењето на градот. На пример, не само во општото поимање и секојдневиот говор, туку и во стручните анализи градот се разбира само во дихотомии: оваа и таа страна на Вардар, центар и периферија, еден начин на „градско“ живеење и „многу други“, една вистина и многу лаги. Неговата етничка и класна поделеност се сметаат за нормални. За него се зборува најчесто во метафори и ретки се искрените крици ослободени од доминантинте наративи кои кружат наоколу. Пример за ова е сеприсутната теза изнесена во јавноста дека „градот имаше дух (само еден!?) и дојдоа (некои, неписмени) и ни го земаа“ која стана несоборлива догма која во секој поглед ја легитимира нееднаквоста во градот. И оттука прашањето: а тие другите, различните, родени на друго место, со поинакви вкусови и потреби немаат право на град? Или: што со тие жители на кои духот на градот (како и да го дефинираме тој поим) е поинаков и е поврзан со други простори? Скопје не се познава на поинаков начин и неговите социолошки димензии не се истражуваат, ниту се разбираат.

Системската и општествена неедкаквост најчесто се создава и репродуцира на ниво на државата, но важно е да се разбере дека во тие процеси градот е многу важен. Тој не е само центар на големите социјални и економски процеси, туку голем дел од конфликтите произлезени од тие процеси ги имаат своите непосредни и директни последици токму во секојдневниот живот во градот. Тие процеси се репродуцираат и токму во градот се создаваат нови форми на нееднаквост кои веќе не потекнуваат само од државата, туку стануваат суштествено градски – затоа токму на тоа микро ниво треба да се насочат правилните политики за да се создадат услови за градење на град за сите. Оттаму, идното урбано планирање на Скопје треба да се ослободи од симболичките димензии и директно да се соочи со процесите на системска нееднаквост.

Токму тоа е уште една причина поради која треба да го одбраниме сегашниот изглед на ГТЦ и да ги поддржиме настаните и дебатите кои му се посветени. ГТЦ ни сега, ни по референдумот, нема и не треба да биде место на и за сите граѓани. Но, ако вистински се соочиме со прашањата и проблемите на нееднаквост во градот и ако доволно силно се обидеме, токму на тој референдум и токму ние треба да ја започнеме долгата борба за „град за сите“.

„Рибата смрди од главата“: политичките елити и колапсот на македонската демократија

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Анастас Вангели

Кога зборуваме за демократијата во Македонија, не зборуваме за процес на дијагноза, туку за аутопсија, зошто во Македонија сѐ што некогаш можело да се нарече демократија, денес е мртво.

Релативно консолидирана демократија е состојба која подразбира (1) балансирана поделба на ресурсите помеѓу (2) релативно репрезентативни политички елити, (3) кои се натпреваруваат институционално, следејќи однапред договорени правила и принципи (оваа дефиниција е базирана на теоријата на елити, пр. Higley & Burton 2006; Gel’man 2008; Best & Higley 2010). Дополнителен услов е политичките елити да се релативно квалификувани и доблесни за да раководат со општеството. Македонија во моментов не исполнува ниту еден од овие критериуми.

  1. Една од карактеристиките на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ во последните осум, односно шест години е тоа што нивните лидерства акумулираа огромен капитал (политички и финансиски) преку „запоседнување“ на државата и општеството – апсолутна доминација во сите бранши на власта, контрола (или ортаклук) со економските гиганти, и контролира на најголемиот дел од медиумите. Овој капитал во најголема мера не е новосоздаден, туку одземен од останатите политички, економски и општествени актери и прераспределен по линија на политичка припадност. Затоа сите други актери, па дури и некогаш големиот СДСМ, денес се очајни и немоќни во споредба со оваа власт.
  2. Интересно би било да се направи длабинско истражување во врска со факторите за поддршка на владејачката коалиција од страна на граѓаните. Освен довербата (и недостатокот на адекватна опозициска алтернатива), веројатно голем дел од граѓаните својата политичка лојалност ја врамуваат како економска трансакција – каде што добивката варира од еднократен паричен надомест за глас, до потенцијално вработување и бенефиции на подолг рок. За да говориме за вистински претставнички и легитимен модел, треба да постои нормативно оправдување на врските на политичка моќ, односно граѓаните да даваат вистинска поддршка, која ќе биде условена од нивната визија за јавното добро – а тешко е тоа да се очекува од осиромашен народ, но и во култура на „аморален фамилизам“. Сепак, освен имплицитната економска условеност, граѓаните неретко се соочуваат со експлицитни притисоци и уцени (во јавната администрација, или кај личности кои директно зависат од јавните услуги).
  3. Политичкиот натпревар во Македонија денес е далеку од институционализиран, регулиран, транспарентен и честопати има белези на валкана игра. Во Македонија постои случај на автократска драматургија која успева воедно да даде слика на некаков квази-демократски процес на сцената, но во исто време и да даде на знаење дека вистинската игра се одвива зад кулисите. Вистинската моќ не е сконцентрирана во институциите, туку во Партијата на власт; политичките опоненти се исфрлаат од натпреварот по потреба (а средства не се бираат: лустрација, или полициска интервенција како на 24 декември 2012 – или помеки варијанти како јавна дискредитација во контролираните медиуми); а постојат и докази за фалсификување на изборите (пример: гласачите од Пустец).

Нашава дебата за демократијата доаѓа во момент кога во светот се бие битка околу нормативната исправност на концептот на претставничката демократија. Мисловен експеримент: условно да прифатиме дека во светот постојат автократски модели кои се легитимни, имаат добар перформанс и ги прават граѓаните среќни. Да речеме дека за сиромашни земји во развој таков модел е поприфатлив. Можеби Македонија треба да се фокусира повеќе на социо-економски развој, отколку на градење силна демократија? Она што е погубно е фактот што моменталната владејачка класа потфрла дури и полошо и на тоа поле. Македонија има сериозен проблем со раслојувањето и нееднаквоста. Има структурна невработеност и младите поради тоа ја напуштаат земјата.  Не постои визија за економски развој кој не би се базирал на надворешни инвестиции од кои на крајот пак ќе профитираат најбогатите, на грбот на ефтината работна сила. А на крајот на краиштата, Македонија се соочува со генерална неспособност за справување со основните човечки проблеми (во најбуквална смисла: здравствена заштита), а за многу од нив нема ни когнитивен капацитет (како на пример за заштита на животната средина). Главната причина за тоа е што Македонија е раководена од тесна владејачка структура чија главна цел е сопствена репродукција и задржување на моќта на што подолг рок по секоја цена, што не е само недемократски, туку и во голема мера – нечовечки.

 

Други текстови на ова заседание:

Економско-социјалната слика за Македонија во четири графици

Блог пост на Горан Лазаревски, во кој преку четири графици се илустрира економскиот колапс по најважните четири социјални димензии: плати, невработеност, сиромаштија и нееднаквост.