Архива за ознаката: избори

%d0%b4%d0%b8%d1%98%d0%b0%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%b0

Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората“

Република Македонија е неспорно емигрантска држава. Според податоците на Светска банка, се проценува дека до 2013 година од Македонија се иселиле 630.000 луѓе. Вистинската бројка на тоа колку македонски државјани има низ светот денес е веројатно многу поголема. Од нив, 20.573 се пријавиле за да го искористат своето право на глас на престојните парламентарни избори. Иако дијаспорското гласање и улогата на дијаспората се многу присутни во предизборната реторика, од иселувањето на младите до немање на национална стратегија, речиси и не постои сериозна анализа на тоа какво е влијанието на дијаспората во Македонија и обратно. Во обид да отпочнат процес на проблематизирање на оваа тема, текстовите во ова заседание нудат кратки анализи на јавните перцепции и наративи за поимот „дома“, што е суштински поврзано со поимањето за дијаспората, на економската улога на дијаспората, политичкиот аспект на овозможување на гласање во странство, како и адаптираноста на македонската правна рамка на мобилноста на нејзиното население.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти:

Уреднички на заседание: Елена Б. Ставревска и Ана Ацеска

Фото: xkcd

Дијаспорски дилеми: кој, зошто и како гласа во странство

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Елена Б. Ставревска

 

Треба ли дијаспората да гласа? Ова е прашање кое се враќа во македонскиот јавен дискурс пред секои парламентарни и претседателски избори од 2011 година, кога првпат беше спроведено такво гласање.

Во дискусијата може да се идентификуваат најмалку три различни аспекти. Едниот, би го нарекла социјализирачки аспект, се однесува на врската помеѓу „татковината“ и (привремено) иселените. Додека едни тврдат дека давањето глас на дијаспората ја зајакнува таа врска, други сметаат дека врската не е доволно силна за иселените да бидат добро запознаени со политичкиот контекст во земјата како би можеле информирано да гласаат. Во време на лесно достапни онлајн информации и на сѐ поширока употреба на социјалните мрежи и онлајн алатките за комуникација, станува полесно за иселениците не само да добијат информации за состојбата во државата, туку и да го почувствуваат секојдневието преку искуствата на нивните блиски кои останале во Македонија. Оттаму, социјализирачкиот аспект во дискусијата станува помалку релевантен.

Друг аспект кој неретко се споменува е економскиот. Овој аспект конкретно се однесува на уделот на дознаките во македонската економија. Иако дознаките значително придонесуваат кон подобрување на економската состојба на многу семејства, како што е објаснето во друг текст во ова заседание, неопходно е да се укаже дека не постои очигледна каузална врска помеѓу правото на глас на дијаспората и бројот на дознаки. Во македонскиот случај, ова лесно може да се согледа преку споредба на дознаките пред и по воведувањето на таканареченото дијаспорско гласање. Покрај тоа, многу земји со рекордно мал број на дознаки овозможуваат гласање вон државата. Во тој контекст, и економскиот аспект на дискусијата за правото на глас станува помалку релевантен.

И најпосле, третиот важен аспект во дискусијата е демократскиот, односно републиканскиот аспект. Во изминативе неколку години се бележи растечки тренд во светот на воведување можност за гласање во странство; така денес поголемиот број демократски земји ја има воведено оваа изборна можност. Во таа насока, прашањето дали државјаните кои се привремено во странство треба да гласаат е неспорно. Членот 22 од Уставот на Република Македонија јасно предвидува дека секоја граѓанка и граѓанин над 18 години има избирачко право, кое е еднакво, општо, тајно и непосредно. Ова секако ги вклучува и граѓаните, односно државјанките кои имаат „пријавено последно живеалиште во Република Македонија, a на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година“. Важно е да се напомене дека иако имаат право на државјанство на Република Македонија, како земја каде државјанство се добива според потекло, а не место на раѓање, генерациите иселеници кои никогаш немаат живеено во Македонија не можат да гласаат на избори. Ова е една од почестите грешни претпоставки во јавната дискусија на оваа тема. Со тоа, избирачко право всушност има само еден дел од дијаспората. Концептот на „дијаспора“ самиот по себе не е правен, туку идентитетски концепт и зависи исклучително од чувството на припадност кон таа заедница. Таквите заедници се широки, лабави и недефинирани, па може да опфаќаат и луѓе кои имаат одредено потекло и државјанство но никогаш и не ја посетиле земјата, како и луѓе кои воопшто немаат државјанство на таа земја.

Што е тогаш спорно околу гласањето во странство? Ако ги тргнеме настрана изборните нерегуларности забележани кај гласањето во странство досега, можеби најспорниот елемент е нееднаквоста на гласот во Македонија и во странство. Имено, од една страна, до неодамна постоеја три изборни единици вон Македонија: ИЕ7 (Европа и Африка), ИЕ8 (Северна и Јужна Америка) и ИЕ9 (Австралија и Азија) и шест во земјата. На изборите во 2014 во ИЕ9 доволно беа само 800 гласа за избор на пратеник, додека потребниот број на гласови за избор во шестата изборна единица на територијата на Македонија, каде одзивот беше најнизок, беше околу 7.000. Со измените на Изборниот законик кои произлегоа од Пржинскиот договор, ова значително се менува. Сега сите гласачи вон територијата на Македонија гласаат во една изборна единица (ИЕ7). Освен тоа, овојпат како и во останатите изборни единици, и во ИЕ7 ќе се применува пропорционален изборен модел. Со други зборови, овојпат и во дијаспората ќе се гласа за кандидатски листи на партии, а не за поединечни канидати. Со најновите измени, најнискиот неопходен број гласови за кандидатка од дијаспората да биде избрана за пратеничка е еднаков на најнискиот потребен број гласови за избран кандидат на територијата на Република Македонија на претходните избори. Во случајов, тој број е некаде околу 6.500 гласови. Овие измени овозможуваат делумна еднаквост на гласот.

Сепак, тоа што останува спорно е репрезентативноста. Ваквиот модел претпоставува, од една страна, одредена хомогеност на дијаспората и нејзините интереси, а од друга страна, врска помеѓу еден пратеник и електоратот распространет низ целиот свет. Интересно е што и покрај тоа што моделот нуди можност за надетничка кампања и позиционирање, кандидатите остануваат во таканаречените етнички кампови, каде македонските кандидати ја бараат довербата на етнички македонските иселеници, а албанските кандидати на етнички албанските иселеници.

Постојат најмалку два начини за целосно решавање на проблемот на еднаквоста на гласот, иако тие би го нужно решиле и проблемот на репресентативноста. Во рамките на постоечкиот модел на шест изборни едници во Македонија, најбезболниот и најправеден начин е интегрирање на гласовите од странство во изборните единици асоцирани со местото на живеење на гласачот пред напуштањето на земјата. Ова е нешто што го практикуваат голем број земји. Другиот начин е со можна промена на моделот во една изборна единица, како предлог кој често го слушаме во јавноста, со што нееднаквоста на гласот како проблем целосно се отстранува.

Посебна анализа е потребна за трошоците што ги наметнува гласањето во странство, како и ограничувањата поврзани со личното гласање, но тие две теми не се предмет на овој текст. Засега, останува во недела да видиме како ќе функционира новиот модел и дали дијаспората воопшто ќе успее да изгласа претставник. Но во секој случај, со постепеното еволуирање на изборниот модел за нашите сограѓанки и сограѓани кои живеат во странство, Македонија полека се обидува да го најде балансот помеѓу демократските и републикански вредности и мобилноста на нејзиното население во глобални рамки.

Појаснувања, проблеми и препораки за гласањето во дијаспората

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Автор: Златко Димитриоски

 

Гласањето на граѓаните кои се на привремена работа или престојуваат во странство, т.н. гласање на дијаспората, за првпат беше воведено со измените на Изборниот законик од 2008 година, а за првпат се спроведе на парламентарните избори во 2011 година. Дијаспората на гласачките места во странство може да гласа на парламентарни и претседателски избори, а оние граѓани кои имаат живеалиште во Република Македонија (РМ), односно лична карта, може да гласаат и на локални избори, доколку на изборниот ден се наоѓаат во Македонија.

Според Изборниот законик, правото на глас им е овозможено на сите граѓани кои на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година. Овие лица се запишуваат во посебен извод од Избирачкиот список, според нивното последно живеалиште во РМ пред заминувањето во странство. Ова значи дека правото на запишување во Избирачкиот список треба да се однесува само на првата генерација иселеници, имајќи предвид дека нивните потомци никогаш не би имале регистрирано живеалиште во РМ и соодветно на тоа, не би можеле да бидат запишани во Избирачкиот список. Истовремено, важно е да се нагласи дека според моменталната правна рамка, времето на престој во странство не е ограничувачки услов за остварување на избирачкото право, како што е тоа во други држави, како на пример Германија, Велика Британија и Канада.

Во однос на начинот на гласање, гласањето е лично, во дипломатско-конзуларните претставништва (ДКП) на РМ и конзуларните канцеларии. Ова решение го доведе во прашање правото на еднаков пристап до гласачкото место, имајќи ја предвид слабо развиената дипломатска мрежа на РМ, особено во Јужна Америка, Африка и Азија. Дополнително, согласно нивните надлежности, дел од ДКП-ата беа или се задолжени за покривање и на други држави, а најиндикативeн пример за ова беше ДКП во Виена кое до изборите во 2014 година беше задолжено и за Јапонија.

Од воведувањето, гласањето во странство не претрпи измени, со исклучок на изборниот модел, кој не е предмет на оваа анализа.

Што се однесува до вкупниот број на лица кои се наоѓаат на посебниот извод од Избирачкиот список за гласање во странство, тој во април 2012 изнесуваше 81.304 избирачи, на изборите во 2014 беше 83.508, а пред одржувањето на овие избори изнесува 76.721 избирачи.

Интересно е да се споредат овие бројки со официјалната бројка на државјани на РМ и проценката за бројот на жители на Државниот завод за статистика. Имено, Државната изборна комисија на својата 40-та седница одржана на 10.05.2016 објави дека бројот на државјани на РМ изнесува 2.464.266, додека пак бројот на населението на РМ на 31.12.2015, според процената на Државниот завод за статистика, изнесувал 2.071.278 жители. Доколку се одземе овој број од бројот на државјани, се доаѓа до бројка од околу 390.000 лица кои престојуваат во странство и тоа во моментов е единствената процена што може да се направи во однос на бројот на иселени граѓани, според официјалните податоци. 76.721 граѓани се официјално пријавени дека престојуваат во странство, што значи дека останатите околу 315.000 лица не се регистрирани дека престојуваат во странство.

Ова нѐ доведува до прашањето како овие лица се пријавуваат и како се евидентираат од страна на надлежните органи.

Согласно Законот за пријавување на живеалиштето и престојувалиштето, граѓанинот кој има намера да престојува во странство повеќе од 3 месеци, должен е да се пријави во Министерството за внатрешни работи, на граничниот премин или во ДКП на РМ во таа земја. Сепак, имајќи предвид дека ова е оставено на волјата на граѓаните, невозможно е да се утврди дали сите граѓани кои се отселиле во странство се пријавиле, што се гледа и од бројките погоре. Ова се потврди и практично при пријавувањето за гласање во странство за овие избори, каде согласно извештајот на ДИК, 11.745 од 20.591 граѓани се граѓани кои претходно не биле пријавени дека престојуваат во странство.

Сегашниот начин на евидентирање на граѓаните кои престојуваат во странство во Избирачкиот список (според нивното последно пријавено живеалиште во РМ) многу лесно може да доведе до негова неажурност. На пример, кога на адресата на која живеело некое лице кое се преселило во странство ќе се насели некој друг, на таа адреса ќе бидат запишани и тој што се отселил и тој што дошол да живее на таа адреса.

Тука исто така постои и проблемот на запишување на адресата во пасошите на оние граѓани во странство на кои тоа им е единствен документ за идентификација во РМ. Имено, во некои пасоши стои адресата од странство, а во други адресата од РМ на која лицето имало последно живеалиште пред да замине во странство. Овој проблем се појави на локалните избори во 2013, имајќи предвид дека за да може да гласа на локални избори гласачот мора да има живеалиште на територијата на соодветната општина. Во првиот изборен круг на гласачките места се појавија граѓани кои се идентификуваа со македонски пасош во кој како место на живеење беше наведена Република Албанија, по што ДИК донесе заклучок за вториот круг да не се дозволи гласање на лица со пасоши во кои не е наведена адреса на живеење во РМ. Со оглед на тоа дека лица од Република Албанија гласаа и во вториот изборен круг и прегласувањето, тоа не беше можно да го направат без да извадат лични карти помеѓу двата изборни круга, имајќи го предвид заклучокот на ДИК.

Од сето погоре наведено може да се заклучи дека во иднина треба да се размислува за промена на начинот на гласање (по пошта или електронски), како и за начинот на пријавување и евидентирање на граѓаните кои се отселиле во странство, при што можеби би било добро да се направи дистинкција помеѓу две категории: лица кои трајно се отселиле и лица кои само привремено престојуваат во странство. Првата категорија граѓани би биле запишани во Избирачкиот список без последно живеалиште и би имале право да гласаат само во странство (на претседателски и парламентарни избори), додека втората категорија граѓани би можеле тоа да го направат и во странство и во РМ (на сите видови избори). На тој начин би се избегнале проблемите со последното живеалиште, како и со различното запишување на адресата во пасошите на граѓаните кои престојуваат во странство.

Сценарија

Вонредно заседание, прв дел: Сценарија за излез од политичката криза

Со објавувањето на „бомбите“ на Заев, Македонија влегува во една од најголемите политички кризи во својата историја. Влоговите се високи и на двете страни. Каква предвидувате дека ќе биде разврската на оваа криза? Како би требало да се постави опозицијата во текот на настаните што следат?

Првиот дел од ова дводелно вонредно заседание донесува четири осврти:

 

фото: НОВА

Македонија не смее да продолжи да живее во состојба на „laissez-faire“

Дел од првиот дел на вонредното заседание „Сценарија за излез од политичката криза. Автор: Јорданка Ивановска

Кој е најбезбедниот начин да замине Никола Груевски од сцената, а да се сочува стабилноста и да не дојде до судири меѓу приврзаниците на двете најголеми партии? И секако, како повторно да се легитимираат институциите ?

За анализа е и до кога набојот од „бомбите“ меѓу двете идеолошки струи ќе може да се држи под контрола. Имаат неколку стотина илјади симпатизери, плус гласачи, кои сметаат дека нивните лидери се во право и кои се на ум дека треба да се измерат силите на улица.

Секако, „бомбите“ и нивното игнорирање од ВМРО-ДПМНЕ не може да бидат вечна состојба, напротив некој мора да понуди излез – избори, преодна влада, некој мора паралалено да работи и на излезот. Во случајов, јавноста не знае дали некој нешто договара, па ние сме во една состојба, може да се каже „laissez-faire”, во која работите се пуштаат да се одвиваат по свое, без предвидлив тек и без контрола на настаните во иднина. Се остава министрите да потклекнат на притисоците и секој сам да замине (да го напуштат Груевски), иако: кој и да замине, ќе го замени некој друг. Станува збор за тврдо-централизирана партија од која не може да си замине кој како сака, особено не сега кога многу криминални нешта се откриени.

Се чини дека Премиерот Никола Груевски целосно е затворен за преговори, а според искуството, таков и ќе остане и тоа ја зголемува тензијата. Себеси се смета за неприкосновен легитимен лидер и тука завршува секој обид да се стори нешто повеќе. Конечниот збор мислам дека сепак ќе биде неговиот, мора сам да реши да замине, да почуствува притисок, а тој сѐ уште цврсто ја држи позицијата и ја има моќта врз институциите. Не е засрамен, а нема намера ни да си оди после првата, втората „бомба“, како што беше уверен опозициониот лидер Зоран Заев. На Груевски му остануваат три години од мандатот, а веќе два месеци се однесува како ништо да не се случува наоколу – отвора чешми, патишта, си оди на работа нормално.

Во заблуда се сите оние кои се на ум дека меѓународниот фактор ќе го натера Груевски на повлекување или дека влада, заглавена до врат со проблеми и на која ѝ виси опасност од апсење на нејзини високи членови во иднина, ќе се реши на мирно повлекување од тронот.

Децидна сум – потребни се нови мирни легитимни избори. Претходно потребна е нова преодна влада, која ќе се погрижи изборите да се одвиваат законски и во тој период да не се злоупотребуваат институциите за купување на гласови (субвенции, пензии, плати на администрација). Предлог од типот на ново парламентарно мнозинство, СДСМ-ДУИ-ДПА плус Павле Трајанов, за уривање на оваа Влада до нови избори, не може да се смета за мирна опција. Може да оди во прилог на власта – на избори да настапи со тврда националистичка реторика (исто како на минатите), дека СДСМ коалицирале со две албански партии што проаѓа кај нивните гласачи.

И секако, програма – пред опозицијата е тешка задача да ги убеди неопределените (неколку стотици илјади кои не излегуваат на избори) дека се разликуваат и дека заслужува да им се даде гласот. Опозицијата мора да знае дека во нив е клучот, а не да ги притиска да се приклонат кон нив. Напротив, треба само да им го побара гласот.

„Бомбите“ ја клекнаа оваа власт, но потребна е економска и социјална реформа која има перспектива. Поинаку, власта на избори ќе излезе со нови лица, наводно „реформирана“, исчистена од „валканите“ и постои реална опасност повторно да ги добие изборите, доколку ги има набрзо. На тоа мора да се смета, не да се оди со начелото „што биде, биде“.