Архива за ознаката: Европска унија

(Евро)Мајдан заврши, Револуцијата на достоинството продолжува

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Олга Зелинска 

Во зимата 2013-2014 година, Украина се појави на насловите на меѓународните вести. (Евро)Мајдан беше второто, по „Портокаловата револуција“ во 2004 година, сенародно несогласување во кратката историја на земјата. Во двата случаи луѓето излегоа на улиците заради чувството на растечка неправда (непочитување на властите, несфаќање на потребите на луѓето и зголемена корупција), придружена со продлабочена социо-економска криза.

Пред настаните, всушност, социолозите укажуваа на високо и стабилно ниво на незадоволство и подготвеност да се протестира. Ова беше игнорирано од страна на Јанукович. Претходните обиди за протести (против даноци, јазична политика, прикривање од страна на полицијата и корупција во судството) не успеаја да се омасоват под неговиот репресивен режим. Пролетта 2013 година опозицијата не успеа да добие доволно поддршка за кампањата „Дигни се Украино“. Оттаму, излегувањето на луѓето на улиците на Киев беше изненадување за владата, опозицијата и аналитичарите.

Одложувањето на потпишувањето договор помеѓу ЕУ и Украина беше искрата за првиот „граѓански“ Мајдан на Плоштадот на независноста, што ги обедини граѓанските активисти, студентите и обичните Киевчани. Реакцијата на опозицијата беше брза – не можеше да се игнорира таков важен елемент од предизборната промоција. Неколку дена подоцна, 300 метри подолу, на Европскиот плоштад, се појави „политички“ Мајдан. Цела недела лидерите на двата Мајдани дискутираа планови за здружување на напорите. На крај, она што ги обедини нив, но и илјадници други кои пристигнуваа од бројни градови каде се протестираше и од источниот, и од западниот дел на земјата беше бруталното тепање на студентите.

Како што режимот ја зголемуваше бруталноста со полициски напади и правна репресија, демонстрантите продолжија да пристигнуваат во Киев, се менуваа, градеа барикади и учеа самоодбрана. Анкетите покажуваат дека 70% од учесниците во киевскиот Мајдан дошле самоиницијативно, 12% преку невладини организации и само 12 до 13% (во различни периоди) дошле преку политичка партија. Оттаму, тие не беа наклонети кон послушност кон ниедна институција и истовремено самите сносеа одговорност за своите дела.

Опозицијата мораше да побара мандат од Мајдан да преговара со властите. Тоа не беше лесно. 83% од демонстрантите беа одлучни да останат на Мајдан до задоволувањето на сите барања. Барањата беа обемни, особено откако полицијата пукаше на демонстраторите. Тие вклучуваа оставки на Претседателот, Парламентот и Владата, како и промена на односите на моќ преку предвремени избори. Со оглед на тоа дека властите единствено беа подготвени за мали отстапки, преговорите се соочија со „невозможна мисија“. Така и се случи.

По јавното негодување од страна на толпата на резултатите од преговорите кои ги соопшти опозицијата, лидерот на еден од Мајданите се качи на бина и му даде ултиматум на Претседателот: „поднеси оставка до утре, 10:00“. Немаше потреба двапати да му се повторува на Јанукович; тој ја напушти земјата уште истата вечер.

Но, сепак немаше „среќен крај“. Мајдан заврши, но Револуцијата на достоинството продолжува. Земјата се соочи со претседателски и парламентарни избори, но и со битка околу анексијата на Крим и со болниот конфликт со Русја на исток. Реформите се спори, а очекувањата на граница од разочарувања. Ако суштинските причини за протестот продолжат да се игнорираат, експерите велат дека Мајдан 3 е возможен.

photo: Nebojša Gelevski

Македонија: Анатомија на криза

Текстот првично и интегрално беше објавен на openDemocracy на 12 јуни. Автор: Елена Б. Ставревска

Од Русија на Путин, до Турција на Ердоган, Унгарија на Орбан, Србија на Вучиќ и Македонија на Груевски, новите авторитарни режими глумат демократија организирајќи повеќепартиски избори, имитирајќи демократски институции и усвојувајќи демократски јазик. За разлика од старите авторитарни режими, овие властодршци немаат потреба да користат насилство за да се одржат на власт. Наместо тоа, тие владеат преку контрола на информациите и манипулација на верувањата, како и развивање на неопатримонијални и неопребендални економски системи. Една неодамнешна студија на ваквите режими идентификува четири тактики кои обично се користат за одржување на власт: кооптација, цензура, пропаганда и репресија. Особено е важно што студијата укажува на тоа дека режимот е подготвен да употреби репресија, односно насилство против јавноста, само кога масовните верувања не можат да се манипулираат со првите три тактики. Неодамна имаше навестување за токму таков потег во Македонија.

Земјата се соочува со скандал поврзан со масовно прислушување од почетокот на февруари, кога најголемата опозициска партија почна јавно да претставува материјали кои укажуваат на целосно „заробување“ на државата, односно state capture. На 5 мај, нов сет објавени прислушувани материјали содржеше наводни докази за истиот случај на фатална полициска бруталност којшто во 2011 доведе до масовни протести против полициска бруталност. Со повторното покренување на движењето против полициска бруталност како одговор на новите сознанија, илјадници граѓани се собраа пред зградата на Владата да побараат оставки и одговорност. Мирниот протест на крај се претвори во насилен, со голем број приведени и повредени демонстранти. Покрај користењето брутална сила против демонстрантите, полицијата направи и упад во јавна библиотека, каде беа малтретирани студенти.

Полициската репресија имаше контраефект. Таа предизвика протестите да се зголемуваат со секој нареден ден како во бројност, така и географски, ширејќи се низ земјата и низ дијаспората. Протестите единствено беа прекинати на неколку денови за време на безбедносната криза во Куманово. Ова, сепак, им дозволи на демонстрантите да ги кристализираат барањата и да ги обединат дејствувањата околу ново неформално општествено движење познато како #Протестирам. Протестите продолжија секој ден до 17 мај.

Искажувањето граѓанско незадоволство кулминираше на 17 мај, кога илјадници македонски граѓани побараа оставки од Груевски и неговиот најблизок тим. По протестот, кој беше организиран од коалицијата наречена „Граѓаните за Македонија“, координирана од најголемата опозициска партија и голем број на невладини организации, коалицијата постави протестен камп пред седиштето на Владата. На 18 мај, од друга страна, голем провладин митинг се одржа во Скопје, кој резултираше во поставувањето на камп на владини поддржувачи пред зградата на Парламентот. Двата протести всушност беа начин за лидерите на најголемите политички партии, Премиерот Груевски и лидерот на опозицијата Заев, да се легитимираат себе и своите барања пред престојниот преговарачки процес.

Преговорите, кои главно се случуваат во Скопје и во Брисел, ги вклучуваат лидерите на четирите најголеми политички партии (две кои се видени како претежно етнички македонски и други две кои се видени како претежно етнички албански партии), а се со посредништво на претставници на Европската унија. Со преговарачкиот процес целосно скриен од очите на јавноста и со многу малку информации достапни на граѓаните, политичкото е одземено и изолирано од јавниот домен. Како резултат на таквото празнење на политичкото од јавното, протестното движење се чини дека ја загуби својата причина за постоење, а камповите се на работ да се сведат на театралност.

Она што се чини јасно е дека преговорите ќе резултираат со исход кој нема да ги задоволи очекувањата на ниедна страна. Опозицијата ги зголеми очекувањата до тој степен што каков било исход кој би дозволил Груевски и неговиот тим да ги задржат позициите во транзиционата влада би се сметал за неприфатлив од оние кои се критички поставени кон владата. Делот од јавноста кој сѐ уште го поддржува Груевски, пак, би го сфатил неговото заминување како отстранување на легитимно избран државник.

Вклученоста на ЕУ во процесот е особено важна. Надвор од секакви заблудни видувања на Унијата како Добриот Самарјанин, во овој случај она што е доведено во прашање е и капацитетот на ЕУ да делува како актер во надворешната политика. Балканот отсекогаш бил не само родното место на надворешната политика на ЕУ, туку и плодна почва за тестирање на сите инструменти во овој домен. Многумина се сеќаваат на злогласната изјава од 1991 година на Жак Пус, тогашниот Министер за надворешни работи на Луксембург, кој зборувајќи во името на Европската заедница рече дека „осамна часот на Европа“, непосредно пред фијаското со југословенските војни. Надворешната политика на ЕУ значително напредна оттогаш, меѓу другото, придонесувајќи кон напорите кои успешно спречија ескалација на етничкиот конфликт во Македонија во 2001 година. Во годините потоа, ЕУ беше клучен актер во процесот на изградбата на македонската држава. Оттаму, повторното поставување на нивната „успешна приказна“ на Балканот на патот кон членство во Унијата е од суштинско значење во зачувувањето на капацитетот на ЕУ како надворешнополитички актер. Истовремено, стравувајќи од креирањето преседани во нестабилно соседство, ЕУ се чини посебно внимателна и свесна за степенот до кој интервенира.

Сето ова ја става Унијата во позиција уште еднаш да даде приоритет на стабилизација пред демократизација, како двете да не се интимно поврзани и како да можат успешно да се случат едноподруго. Ова е пристап од кој можеме да најдеме бројни примери на Балканот. Конкретно во Македонија, меѓународната заедница долго време гледаше на Груевски како на „стабилизатор“, замижувајќи пред назадувањето на демократијата што се случува во земјата последните неколку години. Оттаму, има најмалку три проблеми со начинот на кој моментално се одвиваат преговорите.

Првиот проблем е непостоењето на каква било транспарентност во процесот. Кратките неинформативни, често контрадикторни изјави на инволвираните, вклучувајќи ги и претставниците на ЕУ, се единствените информации достапни на јавноста. Во општество кое со години се соочува со медиумски мрак, недостатокот на информации ги прави преговорите, како и судбината на земјата, уште подалечна од граѓаните. Тоа, истовремено, придонесува и кон продолженото чувство на неизвесност.

Второ, се чини дека постои претпоставка дека сегашните авторитарни тенденции, иако никогаш експлицитно ненаречени така од страна на меѓународни претставници, се во директна спротивставеност со демократијата. Како двете да постојат во дихотомија и како да се очекува, по колапсот на тековниот нелиберален систем, демократија некако природно да се појави. Како ставање фластер на неисчистена рана, се преговара за договор без никакви гаранции за неговата имплементација. Неуспехот на договорот од март 2014 година, исто така постигнат со посредство на ЕУ, да донесе какви било значајни промени или дури и целосно да ја реши кризата, на пример, треба да биде суров потсетник за ограничувањата на овој пристап.

Последен и најважен е проблемот на застапеноста, односно претставеноста. Преговарачкиот процес ја поставува моменталната политичка криза во земјата како конфликт помеѓу политички партии наместо како криза на легитимноста на институциите. Она низ што Македонија поминува е конфликт помеѓу граѓанството и властодршците. Има три важни нешта кои лидерите на политичките партии можеби згодно ги забораваат, но претставниците на ЕУ не смеат. Прво е фактот дека мајскиот излив на јавно незадоволство не се случи во вакуум и не беше единствено резултат на протечените материјали. Всушност, последните протести се случија после месеци исполнети со огромни протести, почнувајќи со протестите на студентите на крајот на 2014 година, хонорарците, медиумските работници, протестите против Министерот за здравство по трагичната смрт на малата Тамара, средношколците и нивните родитени, итн. Вториот важен факт е дека просечната излезност на избори во Македонија е 57.49%, со голем дел од квалификуваните гласачи во земјата кои одбиваат да гласаат, што ги прави непретставени од која било политичка партија, а уште помалку од четирите најголеми. Овие две се поврзани со третата важна реалност, а тоа е постоењето на вистински grassroots, самоорганизиран, автономен капацитет за акција во форма на движењето #Протестирам. Сѐ до 17 мај, секојдневните протести на #Протестирам успеаја да вклучат дел од населението кое е незадоволно не само од тековната влада, туку и од начинот на кој се води политиката во земјата севкупно. Верувајќи дека граѓаните мора да бидат способни да дејствуваат политички и вон политичките партии, демонстрантите бараат одговорност кон граѓаните, не единствено кон партиските членови. Преку маршови и пленуми, овој локален капацитет за акција, и покрај тоа што е неодржлив и со неизвесна иднина, успеа да им даде платформа на непретставените граѓани, за да го искажат своето мислење. Затоа, овој капацитет мора да биде препознаен и искористен во процесот на демократизација на земјата.

Севкупно, ова е ретка можност за „рестартирање“ на системот. Ова е можност одново да се напише општествениот договор помеѓу институциите, владата и граѓаните. Ова е можност каква што се укажува само после тектонски придвижувања и пукнатини, како што се војни или огромни кризи. Во Македонија, ова е можност за конечно да се постават основите на демократско општество и одговорни институции, што неизбежно ќе биде долг и мачен процес, но истовремено и процес којшто најпосле ќе овозможи напредок на земјата.

Фото: Небојша Гелевски

Сценарија

Вонредно заседание, прв дел: Сценарија за излез од политичката криза

Со објавувањето на „бомбите“ на Заев, Македонија влегува во една од најголемите политички кризи во својата историја. Влоговите се високи и на двете страни. Каква предвидувате дека ќе биде разврската на оваа криза? Како би требало да се постави опозицијата во текот на настаните што следат?

Првиот дел од ова дводелно вонредно заседание донесува четири осврти:

 

фото: НОВА

Со преговори до излез?

Дел од првиот дел на вонредното заседание „Сценарија за излез од политичката криза. Автор: Флоријан Бибер

Во изминативе недели, со ескалација на политичката криза во Македонија, се огласија неколку функционери од Европската Унија повикувајќи ја Владата и опозицијата на преговори со посредништво на ЕУ. Меѓу функционерите се и Јоханес Хан—Комесар за проширување и Федерика Могерини—Висок претставник на ЕУ за надворешни работи и безбедносни политики. Се поставува прашањето, дали преговори се правецот што води до излез од кризата? Додека Владата го обвинува лидерот на опозицијата Зоран Заев за шпионажа и планирање на државен удар, опозицијата продолжува да објавува аудио записи што посочуваат на конкретна злоупотреба на јавни функции, контрола на судството и медиумите и манипулација на изборите од страна на партијата на власт. Имајќи ја предвид сериозната квалификација на обвинувањата, можноста за договор по пат на преговори станува сѐ понеизвесна. Но, треба да сме предострожни кога зборуваме за можноста на преговори, не само заради веројатноста да вродат со успех или не. Како прво, природата на обвинувањата не е предмет на посредништво, туку на истрага. Ако аудио снимките се и само делумно вистинити, тие посочуваат на опсег на злоупотреба што не е компатибилна со демократско управување. Дотолку повеќе, аудио снимките го засегаат сето општество, не само власта и опозицијата. Оттука, решение постигнато само меѓу двете политички партии, ќе ги исклучи сите останати кои се засегнати.

Да се потсетиме на два различни наврати на Балканот кога ЕУ посредуваше во конфликти, обата пред 18 години. Во 1997 година, посредството се оствари во преговорите меѓу опозицијата и Владата на Слободан Милошевиќ по протести за местење на локалните избори. Исходот беше делумно отстапување на режимот, кој продолжи да управува со државата во следните три години и се втурна во страотна војна на Косово. Речиси истовремено, ЕУ настапи како посредник и во Албанија, при колапсот на државата по авторитарното владење на првата влада на Бериша и уривањето на пирамидалните штедилници во земјата. Во овој случај, целта беше да се преговара пренос на политичката моќ, што резултирше со нов устав и избори што поведоа до таа смена. Овие два примера се поучни. Посредството на ЕУ треба да се стреми кон изнаоѓање излез по структурен пат, а не само со разрешување на различностите, дури и тоа да е возможно. Квалификациите и основаноста на обвинувањата изискуваат договорот постигнат со преговори да вклучи независна (не само номенклатурно) истрага на обвинувањата и експертска влада што ќе ја води државата во нови избори. Со сегашната власт, слободна и независна истрага се чини невозможна, а дури и да се случи, ќе биде предизвик имајќи ги предвид доказите за контролата што владејачката партија ја има врз државните процеси. ЕУ е соочена со два предизвици во постигнувањето вакво посредство. Прво, нејзината преговарачка моќ е сериозно ограничена. Со грчкото вето, ЕУ на располагање има малку што да понуди, а се соочува и со нарушен кредибилитет во Македонија. Второ, влоговите се високи. За двете страни конфликтот е прашање на сѐ или ништо, подготвени да вложат сѐ за да не изгубат. Ако обвинувањата се вистинити, водството на владејачката партија ќе заврши во затвор. Оттука, ограничен е еланот за отворена истрага.

Работнички права

Редовно заседание: Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија

Паралелно со експлицитната, иако можеби само декларативна, определба за транзиција кон демократско општество, сите досегашни влади од осамостојувањето се и безрезервни промотери на пазарната економија и неолиберализмот. Меѓу другото, тоа значајно ги редефинираше и работничките права. Помеѓу социјалистичкото наследство, неумесно спроведените приватизации, партизираноста на синдикатите, неолибералните законски реформи и популистичката реторика, македонскиот работник се наоѓа во специфична, несигурна положба. Токму затоа ова заседание донесува четири анализи на состојбата на работничките права во Република Македонија:

 

фото: Радио Слободна Европа

Неолибералниот проект: Трка до дното

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Горан Лазаревски

Една од главните цели на нашата транзиција кон пазарна економија инспирирана од неолибералната идеологија беше дерегулацијата на пазарот на трудот. Со цел да се постигне овој идеал, голем број работнички права кои беа гарантирани за време на социјализмот, беа одземени, синдикатите беа потиснати, законите за минимална плата укинати (за опширна анализа на овој процес на дерегулација, погледнете ја одличната анализа на Ленка, „Обезвреднување на трудот“). Декади подоцна, резултатот се обесправени, отпуштени и осиромашени работници. Дури и идеолозите на оваа транзиција се согласуваат дека се претрпеа големи штети во форма на човечко страдање, но тие тврдат дека оваа жртва на олтарот на капитализмот беше неопходна со цел нашата економија да стане компетитивна со остатокот од светот. Но оваа компетитивност во пракса не е ништо повеќе отколку трка до дното, во која земјите во развој ширум светот се натпреваруваат која ќе понуди пониски плати и помалку заштита за своите работници со цел да привлечат странски инвеститори. Така, посветеноста на нашата влада кон привлекување странски директни инвестиции е всушност идеолошка посветеност кон нашата крајна цел – стандардот на работникот да го допре дното, како што и сме сведоци со појавата на т.н. „слободни економски зони“ каде даночните стапки се 0%, а платите се исто така заковани на дното.

Сепак, глобализацијата како неолиберален проект има една вградена фабричка мана, а тоа е проблемот со генерирање агрегатна побарувачка кој Кејнз уште многу одамна го опиша. Доколку мнозинството од работната сила во земјите во развој е принудено да ‘рмбачи во фабрики за многу ниски примања, тогаш кој ќе ги купи сите оние софистицирани производи кои овие фабрики би требало да ги произведуваат? Одговорот до сега беше – секако западниот (пред сѐ американскиот) потрошувач, па овој потрошувач беше охрабруван да троши пари кои ги нема за да може да продолжи да функционира глобалната економија. Овие лесно достапни пари од друга страна (ниски каматни стапки) го помогнаа создавањето на меурот на пазарот на хипотеки чие пукнување ја доведе светската економија во моменталната кризна положба.

Сѐ додека не се генерира доволно внатрешна побарувачка во главните пазари во земјите во развој, глобалните трговски дисбаланси, нестабилноста и економската стагнација ќе продолжат и во иднина. Но за ова да се случи, неопходно е сите земји заедно да престанат да се тркаат до дното, т.е. да ги зајакнат синдикатите и да воведат закони за минимална плата со кои ќе им се гарантира на работниците пристоен приход и потрошувачка моќ со која ќе можат да ја стимулираат домашната побарувачка. Европската Унија се наоѓа во уникатна положба во оваа смисла, бидејќи може да усвои легислатива со која ќе ги координира про-трудовите политики во сите нејзини членки, минимизирајќи ја условувачката преговарачка моќ на инвеститорите. ЕУ до одредена мера и носи вакви мерки, поради што и не е изненадување што стандардот на живот во Европа е блиску до американскиот.

Главна економска цел на сите европски земји треба да биде да влезат под тој чадор на ЕУ регулатива и на тој начин да ги заштитат своите работници од експлоатација од мултинационалните корпорации, и притоа да генерираат домашна побарувачка и да поттикнат домашна економска активност. Но за ова да се случи, најпрво европските лидери мора да ја заборават нивната идеолошка посветеност на неолибералната мантра: „ниски даноци, ниски плати и привлекување странски директни инвестиции“, и мора да почнат да се фокусираат на развивањето на продуктивните и потрошувачките капацитети на нивните сопствени економии.

Во конкретниот случај на Македонија, овие препораки треба да се земат во умерена доза поради енормно високиот степен на невработеност во земјата. Во таа смисла, флексибилен пазар на труд е круцијален за поттикнување на вработувањето, но главната поента останува – елиминирањето на минималната плата и синдикатите не ја доведе земјата поблиску до просперитет. Напротив, сиромаштијата и нееднаквоста нараснаа по независноста како никогаш порано во историјата. Поради овие причини, договорот за зголемување на минималната плата во периодот 2014-2016 треба да се поздрави, како и сите потенцијални чекори во оваа насока. Исто така, силни и независни од политичко влијание синдикати се неопходен партнер во едно економски просперитетно општество, а не кочница за економскиот развој како што вообичаено ги сметаат нашите владеачки елити.