Архива за ознаката: данијела_мајсторовиќ

New authoritarian tendencies_pic

Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?

Политички партии кои функционираат како агенции за вработување, предизвикувајќи и одржувајќи култура на вкоренета корупција и клиентелизам; слаби државни институции; политичка контрола врз медиумите; распространета нееднаквост; изумирање на државата на благосостојба.„Авторитарното искушение“ се покажа премногу големо за повеќето од новите постјугословенски елити. Додека низ целиот политички спектар (во различна мера) постојат силни тенденции социјалистичкото минато да се претстави како девијација и да се криминализира, намерно бришејќи го од јавниот простор и јавната историја / меморија, и во интелектуалниот и медиумскиот дискурс постои некритичко присвојување на линеарен, површен наратив – присутен во посткомунистичките земји од Централна и Источна Европа – кој сите современи негативни појави му ги припишува на „тоталитарното“ социјалистичко минато.

Ни државите наследнички на СФРЈ не се имуни на тоа што може да се нарече вгнезден антикомунизам (nesting anti-communism, од nesting orientalism). Во Република Македонија, инсистирајќи на недемократската природа на социјалистичкиот режим, владејачката политичка елита успеа да произведе (преку контроверзниот Закон за лустрација, Музејот на жртвите на комунизмот и уништувањето на социјалистичкото / модернистичко архитектонско наследство во главниот град) еден хегемонистички режим на меморија (memory regime) кој всушност е олицетворение на најлошите практики на истиот систем што самите го демонизираат. Сепак, прашањето дали и во која мера новата авторитарна политичка култура во регионот е наследство на еднопартиското социјалистичкото минато вреди да се постави.

Генерално, а и поконкретно во македонскиот случај, припишување на вината за современите проблеми и ововековниот авторитаризам на Тито, елитата околу него, или на „комунизмот“ е само погоден начин за екстремно корумпираните и неодговорни елити на себеамнестирање. Она што е шокантно е дека во некои клучни аспекти состојбата во Македонија во 2015 година е многу полоша отколку пред 40 години. Индексот на нееднаквост (Gini) се зголемил од 28,1 во 1998 на 43,6; речиси една третина од населението живее под линијата на сиромаштијата; земјата падна од 34-то во 2009 година на 117-то место во 2015 година на светскиот индексот за слобода на медиумите; околу една четвртина од населението емигрирала во странство; и стана невозможно да се најде вработување без познанства и членство во партијата на власт (спротивно на популарното мислење дека дури и во социјализмот партиската книшка била пресудна, вреди да се спомене дека Сојузот на комунисти на Југославија најголем дел од своето постоење имал околу 1 милион членови).

Потсетувањето на некои од позитивните карактеристики на социјалистичкиот период не значи и некритичка глорификација или идеализирање на тој систем; тоа е пред сѐ обид да се истакне фактот дека позитивното наследство од тој период (еманципаторските практики, работничките права, социјалната заштита и солидарност, еднаквоста, социјална мобилност, релативната меритократија, активната надворешна политика и компетентната дипломатија) е редуцирано или целосно уништено, а негативното (политичкиот авторитаризам, култот на личноста, контрола врз слободата на говор) е проширено и „усовршено“. Оттука, визијата на Ненси Фрејзер за еден поинаков постсоцијализам – што ќе го инкорпорира, а нема да го отфрли најдоброто од социјализмот – сѐ уште се чини значајна.

Во ова заседание ви пренесуваме четири размислувања на оваа тема со фокус на постјугословенскиот простор:

 

Уредничка на заседание:  Љубица Спасковска

Фото: Љубица Спасковска

Авторитарни тенденции во регионот помеѓу „тогаш“ и „сега“: недоволно видливата материјалност на регионален авторитаризам

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?. Авторка: Данијела Мајсторовиќ. Превод: Е.Б.С.

Размислувајќи за авторитарните тенденции на Балканот, неизбежно е соочувањето со регионалните „моќници“, коишто, и покрај суштинските разлики меѓу нив, тука за момент ќе бидат претставени како своевиден амалгам. Она што ги одликува е попуштање предискушението на популизмот, луксузниот животен стил и сомнителните бизнис активности без никаква отчетност пред јавноста и пред еден либерален демократски телос, коишто, ако некогаш се оформи, ќе биде и лекот за сето тоа. Припишувањето на овие тенденции на социјалистичкото, еднопартиско југословенско минато е погрешно не само затоа што премногу лесно го отфрла социјалистичкиот политички имагинариум како важно идејно „депо“ на рефлексивна носталгија и на еден поинаков начин на размислување, туку и фрла сенка врз материјалните и политичко-економски аспекти на актуелните политички елити во регионот, нивното доаѓање на власт и нивниот бесчувствителен и пресметан интерес да се стори сѐ само за да се остане на власт. Ова исто така е во спротивност со состојбата на теренот.

Секое психологизирање на авторитаризам или негово сведување на „историја која се повторува“ без да се земе предвид контекстот е длабоко проблематично бидејќи е лишено од конкретна материјалност, која најдобро може да се објасни преку комбинација на политичко-економска анализа и идеолошка критика. Она што им ја обезбедува моќта на етнонационалистичките елити, вклучувајќи ја моќта на Изетбеговиќ или моќта на Додик во босанско-херцеговскиот пример, не е нивниот авторитаризам, туку Дејтонскиот мировен договор. Покрај тоа што донесе мир во БиХ, како резултат на неговиот комплексен механизам за поделба на моќта, Договорот создаде вонредна состојба во која постојано мора да се управува со нередот, како од домашна, така и од меѓународна страна. Незанемарувајќи го тоа дека и некои меѓународни политичари профитираа од Босна, локалните олигарси успеаја да го зачуваат и прошират сопствениот имот, стекнат со помош на војната и сивата економија, со тоа што се ослободени од кривичниот законик на државата и не одговараат пред никого, само врз основа на Дејтонскиот договор.

За време на првата деката после Дејтон, ресурсите беа редистрибуирани од јавна во државна, односно доминантно партиска сопственост. Во периодот 2006-2014 година бевме сведоци на ослабено влијание на меѓународната заедница и зголемено влијание на етнонационалистичките елити, базирано на матни приватизации на стратешки претпријатија. Овој тренд беше надополнет со исклучувачка, националистичка и прото-патрихархална реторика која помогна да се замагли обогатувањето на поствоените елити за време на војната и транзицијата, притоа затскривајќи ги капиталистичките мотиви зад војната, кои имаа за цел да ги уништат или приватизираат државниот имот и заедничките добра, но и заедничките мината, трауми, економии и иднини.

Покрај тоа, војната и приватизацијата ги уништија поранешните индустриски гиганти, како и помалите претпријатија, соголувајќи ги босанско-херцеговските работници од сопственоста на нивните претпријатија и преку масовни отпуштања, лишувајќи ги од нивната основна економска способност. Во повеќето планови за „постконфликтна реконструкција“ на БиХ, приватизацијата беше клучна компонента во пазарната реформа, без воопшто да се размислува за социјалните последици. Меѓународната заедница и локалните елити напорно работеа на безбедно насочување на транзицијата кон капитализам и на уништување на сите сеќавања на постоечкиот социјализам. За време на овој период, авторитаризмот на локалните етнонационалистички елити се засилуваше и сѐ повеќе се вкоренуваше, што и не беше така тешко ако се земе предвид недостатокот на подемократски акции и граѓанско учество во јавниот живот. За сето тоа време изгледаше како војната помеѓу различните етнички групи дискурсивно сѐ уште да трае. После 20 години мир, немаше речиси никаков консензус во врска со минатото и никакво сериозно доведување во прашање на тоа што се случи со заедничките добра.

Болното будење во февруари 2014 во БиХ и мај 2015 во Македонија, видливо во форма на протести и пленуми, успеа барем привремено да пружи отпор на вкоренетата приватизација и поствоениот национализам. Веќе не стануваше збор за Дејтон и демонстрантите за момент ги прекинаа сопствените соучество и вклученост во етнопартократијата и клиентелизмот, поставувајќи се како разгневени субјекти кои во несигурни времиња инсистираа на директна демократија, делумно преку насилство и делумно преку способност за самоорганизирање соочувајќи се со неуспешната држава. На пример, работниците од тузланската фабрика за детергенти „Дита“ со години протестираа и дури ги криеја средствата за производство во надеж дека повторно ќе ги користат за производство и продажба на детергенти и дека ќе можат да живеат од сопствената работа.

Сите овие промени ги потресоа авторитарните тенденции. Но овој пат не беше заради некаква демократска пракса научена од Западот, насочена кон борба против поранешните социјалистички идеолошки навики. Не беше заради тоа што комплексната поделба на власта одеднаш проработе. Беше после неуспешниот државен социјализам во Југославија, чии остатоци се распарчија во војната. Беше откако нашите трауми и економии не можеа веќе да бидат замолчени и беше покрај национализмот кој ги замени некогашните братство и единство. Се надевам дека научената лекцијата, спротивна на сѐ што знаевме после војната во 90-тите, е дека единствен начин да се спротивставиме на авторитаризмот на неколкумина е засекогаш да се откажеме од нивните богатства и капиларниот социјализам кој бара техники и стратегии на владеење.