Архива за ознаката: ана_ацеска

%d0%b4%d0%b8%d1%98%d0%b0%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%b0

Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората“

Република Македонија е неспорно емигрантска држава. Според податоците на Светска банка, се проценува дека до 2013 година од Македонија се иселиле 630.000 луѓе. Вистинската бројка на тоа колку македонски државјани има низ светот денес е веројатно многу поголема. Од нив, 20.573 се пријавиле за да го искористат своето право на глас на престојните парламентарни избори. Иако дијаспорското гласање и улогата на дијаспората се многу присутни во предизборната реторика, од иселувањето на младите до немање на национална стратегија, речиси и не постои сериозна анализа на тоа какво е влијанието на дијаспората во Македонија и обратно. Во обид да отпочнат процес на проблематизирање на оваа тема, текстовите во ова заседание нудат кратки анализи на јавните перцепции и наративи за поимот „дома“, што е суштински поврзано со поимањето за дијаспората, на економската улога на дијаспората, политичкиот аспект на овозможување на гласање во странство, како и адаптираноста на македонската правна рамка на мобилноста на нејзиното население.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти:

Уреднички на заседание: Елена Б. Ставревска и Ана Ацеска

Фото: xkcd

Кон идејата за дома во контекст на масовната иселеност: социолошки поглед

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Ана Ацеска

 

Да имаш место кое лесно можеш да го наречеш дома не е само субјективно расудување или лично чувство, туку е тесно поврзано со политиките и дискурсите во еден општествен контекст. Во демократиите не постојат директни политики за тоа што е дома и како да се чувстуваш дома на одреден простор, но идеите за тоа се создаваат во целата јавна сфера, во медиумите, образованието, политиките поврзани со просторот и телото, партиските идеологии и пошироко. Кој може да припаѓа, а кој не во просторот што го викаме дома, кој и на каков начин има слобода некој друг простор надвор од границите на државата да го нарече дома и каков е односот меѓу човекот и местото во кое е роден, се пред сѐ политички прашања.

Во Македонија во последните години системски се наметна ставот дека човекот има дом, а со тоа и интегритет и достоинство, само ако живее во државата во која е роден. Дома се разбира како едно и единствено место кое некој “природно” или го има или го нема, и околу кое не се преговара, а дома и надвор од дома станааат дихотомии, спротивставености, црно-бели светови.

Оваа исклучително регресивна идеја за тоа што е дома посебно се однесува на дијаспората. Шестотини и триесет илјади лица, колку што брои македонската дијаспора според Светска банка, можеби секојдневно го дефинираат и редефинираат своето поимање за тоа каде е дома. А ние како општество сме целосно бесчувствителни кон тоа. На универзитетите и во истражувачките центри во Македонија ова не се истражува воопшто, а и литературните кругови многу малку зборуваат за тоа. Во јавната сфера, за дома се разговара само низ партиските идеологии и тоа епизодно, еднострано, секогаш низ лични и емотивни приказни, раскажани низ порталите на многу селективен начин. Само тие кои не заминале и само тие кои се вратиле да живеат во Македонија знаат што е дома, ви порачува Владата.

Тука е и проблемот. Од една страна, се наметна ставот дека иселениците се економски калкуланти кои не ја разбираат вредноста на дома, а со тоа немаат ни интегритет ни достоинство. Но, од друга страна, членовите на дијаспората без проблем се признаваат како луѓе со оформено чувство за дома кога е тоа потребно за партиски цели, пред избори, кога “правилно” гласаат.

Ова е и поширок проблем кој се однесува на политички наметнатото разбирање за врската помеѓу човекот и просторот од каде потекнува. Од една страна, нам ни се создава сликата дека сме европско општество, поврзано со светот, но од друга страна, сите оние кои не се родени кај нас – странците, мигрантите, туристите – се доживуваат како надвор од пејзажот на нашата дома. Ние како општество сѐ уште не знаеме како да размислуваме за странците кои живеат кај нас, на пример. Нив ги доживуваме најчесто како авантуристи, кои само поминуваат низ нашиот простор и не припаѓаат во нашите пејзажи. Во јавната сфера воопшто не се вреднува идејата да се доживуваат други простори како блиски, да се поврзуваме со различните од нас, да имаме пријатели или партнери кои зборуваат различен јазик или се родиле на некое друго поинакво место.

Тука некаде е и идејата за туристот која се наметна со т.н. проект Скопје 2014. Надлежните денес го оправдуваат изгледот на скопскиот плоштад со идејата дека тој како таков добро му служи на туристот. Но, во исто време, туристот не се признава како важен дел од плоштадот, како некој кој го менува плоштадот на некаков уникатен начин, како некој кој е тука со нас и ние сите заедно го делиме и го создаваме тој простор. Туристот се доживува како некој кој е дојден во сцената на плоштадот која ние ја поставуваме и режираме.

Начинот на кој ги доживувавме мигрантите кои поминуваа пеш низ нашата земја е уште еден пример. Нив ги гледавме како бездомници, кои загубиле буквално сѐ во животот. Тие навистина го имаа загубено домот во материјална и секаква друга смисла, имаа загубено многу свои блиски луѓе и многу повеќе од тоа. Но тоа што ние не успеавме да видиме е дека тие не ја загубиле целосно идејата или желбата за дома, не ги загубиле своите идеи, вредности и потреби да припаѓаат на некое место. Во многу земји во Европа за време на мигрантската криза се разви идејата дека мигрантите не смеат да се третираат како луѓе кои немаат ништо, туку се правеа обиди на нив да се гледа како луѓе кои се во процес на создавање на нови идеи за тоа што е дома, на кои треба да им се пристапи со похумани имиња и ознаки.

Истражувачите и теоретичарите во светот со децении повикуваат на проширување на идејата за дома. Тие бараат прогресивна идеја за дома, која не е ограничена на еден пејзаж, на едно име, или едно разбирање и која може постојано да се доградува и менува. Таа прогресивна идеја треба да го прифати и туристот и странецот и мигрантот не како случаен минувач, туку како дел од просторот, дел од дома. Ќе речете дека тоа е преголема цел за било кое општество денес. И така е. Но, ние не сме било кое општество. Ние имаме итен проблем: шестотини и триесет илјади раселени лица можеби секојдневно преговараат со себе и со другите за тоа каде е нивната дома, а исто толку остануваат да живеат во места во кои многу нивни соседи и роднини се иселени, меѓу празни куќи и спуштени ролетни. Како ли е да си дома во место во кое има толку многу иселени? Многу од нас денес се прашуваат истото, а ние немаме ни соодветен јазик, ниту разбирање за тоа.

Насловна фотографија

Редовно заседание: Урбанизацијата и правото на градот

Во предвечерјето на првиот локален референдум во Македонија закажан за 26 април 2015 година, ова заседание се осврнува на значењето на сегашниот момент, граѓаните за првпат со директна одлука да го обликуваат својот град. Околу 43.000 жители на општина Центар ќе може да се изјаснат за или против зачувување на автентичниот изглед на Градскиот трговски центар (ГТЦ), за чие значење можеа да се информираат преку референдумската кампања и новата публикација за ГТЦ.

Постоечките аргументи на страните за и против смена на автентичниот израз на ГТЦ се костат околу функцијата и значењето на објектот. Од една страна, поддржувачите на планираните промени аргументираат дека ГТЦ треба да се преобликува во простор кој ќе биде попријатен за потрошувачите, затворен и заштитен од временски непогоди. Од друга страна, граѓанските иницијативи и Асоцијацијата на архитекти аргументираат против обликување на ГТЦ кое би го свело од изграден простор отворен за различни искуства што не се ограничени на потрошувачкото, во шопинг комплекси.

Заседанието ги става во разговор постоечките аргументи околу преобликувањето на ГТЦ како урбанистички зафат со општествените врски што опстојуваат за и околу концептите за урбанизацијата и за можноста и/или неопходноста граѓаните директно да учествуваат во обликувањето на градот. Граѓанскиот референдум го заменува честопати оневозможеното и симболично право за учеството во консултативниот процес на урбанистичките планови. Со директно учество, граѓаните прават чекор кон остварувањето на правото на град— колективно да одлучуваат во уредувањето на просторот околу нив. Остварувајќи го правото на град ги менуваат односите со светот што ги опкружува.

Оттука прашуваме, какви можности, простори и врски се создаваат со граѓанското директно дејствување во планирањето на градот? Дали урбанистичкото планирање и архитектурата можат да го помогнат тоа дејствување и дали можат да го осознаат градот преку граѓаните и нивните искуства? И конечно, дали планерите, архитектите и институциите во Македонија може да овозможат планирање на град на и за сите граѓани?

На овие прашања се осврнаа:

Координаторки на заседание: Мила Шопова и Леонора Грчева

Фото: Леонора Грчева

Град за сите: утопија или можна реалност

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Ана Ацеска

Референдумот за ГТЦ во одреден поглед го демократизира процесот на урбанизација во Скопје. Соочени за првпат со таков процес, нужно е сега да се прашаме што е навистина „град за сите“ и дали институциите во Скопје можат да го овозможат.

ГТЦ, како и трговскиот „Бисер“ или пазарчето во Бутел, или како било кој друг објект во било кој друг град, нема никогаш и во ниеден контекст да биде место на и за сите граѓани. Но, токму во тоа е суштината и убавината на градот: тој е место во кое живеат луѓе кои имаат различни идентитети, навики, потреби и вкусови, потекнуваат од различни места и говорат на различни јазици. Во идеалниот град тие имаат еднаков пристап до ресурси и привилегии, живеат во солидарност, заедништво и разбирање, и токму во градот можат да бараат и добијат правда. Но, ниеден град не е толку совршен. Иронично, токму тие различности во кои е вплеткан и комплексноста на неговиот систем него го прават ранлив и поразен. Затоа добриот град постојано се преиспитува себеси, се преобликува и променува за да се доближи до вредноста „град за сите“ најблиску што може.

Скопје не е таков град. Неговите жители со децении се дискриминирани по разни основи, немаат еднаков пристап до инфраструктура, ресурси и информации, и меѓу другото се соочени со неправедна приватизација, небалансирана моќ и отсуство на правда. Тоа што се нарекува „Проект Скопје 2014“ ги одбегнува не само овие, туку и сите останати принципи на градење на град, и е погрешен во секој поглед.

Скопје, понатаму, се соочува со проблемот на отсуство на основното разбирање на процесите на системската и општествена нееднаквост кај сите актери кои учествуваат во градењето на градот. На пример, не само во општото поимање и секојдневиот говор, туку и во стручните анализи градот се разбира само во дихотомии: оваа и таа страна на Вардар, центар и периферија, еден начин на „градско“ живеење и „многу други“, една вистина и многу лаги. Неговата етничка и класна поделеност се сметаат за нормални. За него се зборува најчесто во метафори и ретки се искрените крици ослободени од доминантинте наративи кои кружат наоколу. Пример за ова е сеприсутната теза изнесена во јавноста дека „градот имаше дух (само еден!?) и дојдоа (некои, неписмени) и ни го земаа“ која стана несоборлива догма која во секој поглед ја легитимира нееднаквоста во градот. И оттука прашањето: а тие другите, различните, родени на друго место, со поинакви вкусови и потреби немаат право на град? Или: што со тие жители на кои духот на градот (како и да го дефинираме тој поим) е поинаков и е поврзан со други простори? Скопје не се познава на поинаков начин и неговите социолошки димензии не се истражуваат, ниту се разбираат.

Системската и општествена неедкаквост најчесто се создава и репродуцира на ниво на државата, но важно е да се разбере дека во тие процеси градот е многу важен. Тој не е само центар на големите социјални и економски процеси, туку голем дел од конфликтите произлезени од тие процеси ги имаат своите непосредни и директни последици токму во секојдневниот живот во градот. Тие процеси се репродуцираат и токму во градот се создаваат нови форми на нееднаквост кои веќе не потекнуваат само од државата, туку стануваат суштествено градски – затоа токму на тоа микро ниво треба да се насочат правилните политики за да се создадат услови за градење на град за сите. Оттаму, идното урбано планирање на Скопје треба да се ослободи од симболичките димензии и директно да се соочи со процесите на системска нееднаквост.

Токму тоа е уште една причина поради која треба да го одбраниме сегашниот изглед на ГТЦ и да ги поддржиме настаните и дебатите кои му се посветени. ГТЦ ни сега, ни по референдумот, нема и не треба да биде место на и за сите граѓани. Но, ако вистински се соочиме со прашањата и проблемите на нееднаквост во градот и ако доволно силно се обидеме, токму на тој референдум и токму ние треба да ја започнеме долгата борба за „град за сите“.