Архива за ознаката: анастас_вангели

Protest

Преговорите што болат

Текстот првично и интегрално беше објавен на веб страницата на Фокус на 12 јуни. Автор: Анастас Вангели

Граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај.

Во моментите кога го пишувам овој текст, во исчекување сме на пристигнувањето на Јоханес Хан, комесарот на Европската комисија задолжен за европското соседство и преговорите за проширување. Не знаеме каков предлог ќе им донесе тој на лидерите на најголемите партии во Скопје, а уште помалку имаме претстава за можниот исход на преговорите меѓу политичките елити. Во овој момент, се чини, дека секое решение за кое се шпекулира во јавноста е полошо од претходното.

Ваквите преговори, медијацијата на странските посредници и општиот сомнеж и незадоволство од начинот на нивното одвивање, се неизбежен елемент на секоја политичка криза во Македонија. Во овој случај тие како да создаваат дополнително чувство горчина и сè повеќе како да стануваат дел од проблемот (пролонгирање на кризата на легитимитет) отколку дел од решението (заминување на нелегитимната власт). За ваквото расположение голема улога има не толку дамнешната епизода на сличен преговарачки процес – по инцидентите од 24 декември 2012 – кој заврши со едно решение, од власта наречено „тоалетна хартија.“

Во 2015 година, главниот проблем зошто овие преговори предизвикуваат чувство на нелагодност е тоа што тие не соодветствуваат на општествената реалност. Преговорите би имале далеку повеќе смисла доколку за четирите лидери на политичките партии би можело да се каже дека: (1) збирно тие четворица се легитимните претставници на мнозинството граѓани; и (2) меѓу четворицата постои меѓусебен респект и основа за меѓусебна соработка за повисока цел.

За жал, по сите три претпоставки реалноста е многу поинаква:

(1) Граѓаните во основа немаат доверба во партиите и лидерите не се нивни легитимни претставници. Политичката поделба во општеството во моментов не се случува ниту по партиски или етнички линии, туку по линија на корумпирана клика на власт. Наспроти ова, сè поголем број револтирани граѓани бараат итно заминување на Груевски. Во оваа ситуација,СДСМ како структура застанува на страната на револтот, но не е негов претставник, затоа што затвореноста на преговорите е спротивна на отвореноста на револтот.

2) Лидерите – а особено Груевски и Заев, еден ден седат на маса да преговараат, во деновите пред и по преговорите меѓусебно се во војна во која меѓусебно се обвинуваат и оцрнуваат. Со тоа и двајцата си го намалуваат маневарскиот простор за каква било спогодба на преговорите. Од друга страна, од она што можеме да го чуеме од снимките, барем меѓу триаголникот Груевски – ДУИ –Тачи, постои спрега која наликува на картел, кој не е воден од какви било вредности, туку единствено од лукративен интерес и профитерство.

Но, перверзијата на преговорите е што и покрај сево ова – тие мора да продолжат, и бргу да окончаат. Преговорите и компромисот кој би произлегол од нив се единствен начин нелегитимната власт да се спречи да се врати кон тактиката на репресија и принуда. Со тоа и да се зачува релативна стабилност и можност за исход кој нема да заврши во нешто налик граѓанска војна. Имајќи ја предвид поларизираноста на општеството, во недостиг од преговори ќе исчезне и оној притисок врз Груевски што сега постои.

Многу е веројатно Македонија за кусо време да премине во уште поавторитарна фаза доколку се прекинат преговорите. Оттаму, преговорите во прв ред треба да се гледаат како она што се – забавување на разјареното чудовиште, и почетна фаза во создавањето притисок врз Груевски – притоа, без да се губи предвид она што го споменувам погоре – дека тие сами по себе нема да го дадат решението што сите го очекуваме.

Без оглед на исходот од преговорите, граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај. Но, сепак, за да добиеме решение кое ќе биде барем делумно подобро од она што се готви зад затворени врати, ќе мора сите граѓани, кој како знае и умее, да влетаме во политичката борба. Тоа влетување треба да биде првенствено во свое име, автономно, самоиницијативно и самоорганизирано, но со минимум координација и поделба на трудот согласно интересите и можностите.

Притоа, мораме да мантраме – сега не е време за молчење, и сега не е време за повлекување. Воедно, не смееме да заборавиме – да си оди Груевски, мафијата, но со нив и нивните практики на владеење, а сите ние да работиме на санирање на сето она што дозволило Груевски да стане она што е.

 

Гласно да ја кажеме нашата приказна

Еден дел од задачата на краткиот рок, односно отстранувањето на Груевски, ќе биде како да се влијае врз меѓународниот фактор и како да се презентира приказната за Македонија во меѓународната јавност. Со тоа, целта би била зголемување на директниот меѓународен притисок врз Груевски. Тој е нелегитимен, и така треба да биде третиран. Тука мораме да имаме предвид дека Македонија е мала и релативно здодевна во меѓународни рамки. За ЕУ одамна не е приоритет, а има особено мало значење во ситуација кога ЕУ е во ситуација на повеќегодишна внатрешна криза и горливи проблеми во соседството (Украина, Блискиот Исток и Северна Африка).

Од друга страна, мора да се има предвид и продавањето на приказната од страна на Груевски, кој себеси се претставува како некој кој најдобро го испорачува она што многумина влијателни меѓународни фактори го бараат – релативна стабилност и функционалност – во време на глобална криза и на перформансот и на вредностите. Во прв ред, наративите што ќе мора да ги разглобуваме во меѓународната дебата се дека Груевски е реформатор, дека тој е гарантор на општествената и економска стабилност.

Улогата во овој процес, на креирање меѓународен притисок врз Груевски, ќе мора да ја играат неколку актери. Во прв ред, тука на сцена ќе мора да стапат малку поагресивно македонските тинк-тенкови и истражувачки насочени граѓански организации. Иако голем дел од нив периодов се обземени од кризата и се насочуваат кон директен активизам, не смее да се заборави нивната основна вокација и она што го прават најдобро – пишување анализи, организирање дискусии и комуницирање со меѓународната истражувачка јавност.

Подеднакво важно ќе биде активирањето на „академските азиланти“ од општествените науки – огромна група луѓе распрсната на постдипломски студии и истражувања низ светот, делумно мотивирана за заминување од Македонија поради бесперспективноста и фрустрацијата од клиентелистичкиот општествено-политички модел кој се гради со години, а Груевски го усоврши. Овие луѓе ги имаат вештините и контактите, и за разлика од тие што се во Македонија, се поослободени од психичкиот товар на секојдневно справување со опресијата.  Дел од овие луѓе се активираа преку иницијативата „Прекуграничен комитет“ (zasedan.ie.mk), и одиграа многу важна улога за време на граѓанските протести по 5 мај, кога тие неуморно пишуваа, преведуваа и ја објавуваа македонската приказна на различните светски јазици. Тоа е непроценлива сила што имаме на наша страна, и не смееме да ја заборавиме.

Притоа, сите оние што ќе пишуваат за Македонија мора да се искористат сите свои меѓународни канали, но и критички да ги восприемат реакциите од странските соработници, за нивниот дискурс да може да ги премости разликите за тоа како се перцепира ситуацијата во Македонија во странство, наспроти на тоа како на ситуацијата се гледа однатре. Некогаш, работите кои нам ни се гледаат секојдневни, може да имаат голем одек во странство, и обратно – затоа клучно е да се најдат пресечните точки на приказните.

Во тој процес клучно ќе биде поврзувањето, разменувањето искуства и градењето компаративен наратив – Македонија е дел, и е третирана како дел од една широка меѓународна тенденција на ширење недемократско и коруптивно владеење во посткомунистичкиот свет (познати ни се Русија и Унгарија и до некаде Бугарија, но подеднакво важни и уште позастрашувачки се случаите од Централна Азија), но и други случаи на уназадување на демократијата (на пр. Турција).

Подеднакво важно е да се акцентираат и шуплините во приказната за Груевски како добар економист. На пример, еден од темелите на „економскиот успех“ на оваа влада е штимањето на податоците, нешто што по избивањето на кризата на Еврозоната е неприфатливо, па дури и алармантно и се смета за голем грев. За нас таа приказна е позната, па дури и неоправдано банализирана (затоа што не знаеме што не знаеме, и уште помалку каква катастрофа може да нè снајде). Таа, исто така, има и голем потенцијал за дискредитирањето на митот за Груевски – способниот во очите на странците. Вакви примери има уште многу.

Геополитичките анализи може да помогнат во борбата, но, исто така, постои и голема опасност да одмогнат. Она што треба да се напомене е дека никако не смее да се дозволи врамување на македонската криза од перспективата на конфликт меѓу „Русите и Американците.“ Точно е дека различни интереси постојат, меѓутоа главната приказна е: граѓаните наспроти корумпираната, авторитарна клика на власт. Она што треба да се потенцира, сепак, е дека таа авторитарна власт е особено дилетантска кога станува збор за нејзината надворешна политика, а Груевски, кој владее без легитимитет, е подеднакво лош партнер за сите големи сили во светот. Руската пропаганда ќе биде предизвик затоа што таа цели кон предизвикување штета. Меѓутоа нејзиниот налет не треба да биде контриран со некритичен проамериканизам, туку со здраворазумска критика – која честопати доаѓа токму од добрите познавачи на Русија и на надворешната политика на Путин.

Притоа, особено ќе биде важно да се биде во контакт, и да се инсистира на граѓанската приказна при контакт со дипломатите. Во периодот што следи ќе мораме да вршиме и притисок кон дипломатите во земјава – но тој притисок никако не смее да биде дилетантски и хушкачки, туку критички и аргументиран. Едноставно, нема заговор против македонскиот народ – дипломатите се прагматични и одат по линија на помал отпор. Нашата цел треба да биде демонстрирање јасен и цврст став дека нелегитимната власт мора да одговара и дека тоа не е позиција исклучиво на СДСМ и на Зоран Заев, туку на најголемиот дел од општеството.

Токму затоа, најголемиот ефект на борбата за наративот што се пласира во меѓународната јавност и кој ќе може да влијае врз странските дипломати може да произлезе од промена на состојбите внатре во македонското општество. Тоа ќе се случи само преку наша континуирана дискусија, но и активизам насочен кон зачувување и распламтување на самоорганизираниот граѓански револт, и не сдсмовскиот антигруевизам, кој ќе се надоврзе на масовното движење од периодот 5-17 мај, кој всушност беше и еден од клучните фактори за промена на состојбите во изминатиот месец.

 

Ова не е уште една епизода на „СДСМ против ВМРО,“ туку народот против диктаторот

Многумина веруваат дека е преидеалистички, и дури и наивно да се заговара самоорганизиран, автентичен граѓански револт против Груевски во сегашната ситуација. Граѓаните немаат свое столче на преговарачката маса и во услови на криза на легитимитетот и на криза на довербата, разбирливо е што многумина се чувствуваат исклучени и поклопени од ситуацијата. Чувството што преовладува кај голем број граѓани додека траат преговорите е дека повторно за нивната судбина ќе се одлучува зад затворени врати, дека повторно збор ќе имаат „големите“ и странските суперсили, и дека повторно обичниот човек ќе биде насила натеран да проголта нешто што ќе му биде сервирано од партиите.

Меѓутоа, немоќноста и беспомошноста се само привид. Секоја криза значи и отворање исто толкава можност за дејствување, и активно чинење на општествените промени. Тоа е особено случај во македонскиот контекст, каде што во последните неколку години гледаме никулци на нешто што може за брзо време да значи радикална промена на политичката култура и политичкото милје во земјата.

Општествено-политичкиот тренд (поддржан со податоци како што се оние од истражувањето за граѓанското учество на „Реактор“) е следниот: од една страна опаѓа довербата во власта, во институциите на системот, и политичките партии (вклучително и опозициските); а од друга страна расте бројот на граѓани кои ја преземаат одговорноста во свои раце, учествуваат во граѓански иницијативи, излегуваат на протести и се вложуваат во други форми на активизам.

Трендот што се случува веќе неколку години кулминира во последните неколку месеци. Некои од најголемите слабости на груевизмот беа разоткриени токму од граѓанските форми на дејствување (Студентскиот пленум само еден од повидливите пример) и политичките, а особено левичарските движења (Солидарност и Ленка), кои во сензитивните политички моменти успеаја да удрат по структурата на авторитарната власт и да охрабрат голем број граѓани дека, сепак, има надеж за Македонија.

На 5 мај се случи „Ѓурѓовденското востание“ – изблик на граѓанскиот револт каков што претходно никој од нас немаше видено, иако мирисот на директна конфронтација со режимот веќе долго се чувствуваше во воздухот. Многумина велат дека 5 мај немаше да се случи да не беа бомбите на Заев, а особено бомбата што се однесуваше на случајот Мартин Нешкоски. Но, каузалноста е поинаква: ниту разоткривањето на случајот Мартин Нешкоски и движењето во 2011, а ниту брзата мобилизација на 5 мај 2015 немаше да се случат без онаа длабока структурна промена што ја опишав погоре.

Во 2011, насобраното искуство од помалите претходни активистички искуства, во комбинација со вжештената атмосфера, вродија со создавање автентично политичко движење „Стоп за полициската бруталност“, кое изврши голем притисок во системот, иако не успеа во својата крајна цел – одговорност не само за убиецот на Нешкоски, туку и за одговорните лица во хиерархијата, воспоставување цивилна контрола на полицијата и слично.

Во 2015, користејќи ги социјалните медиуми и тие што протестираа во 2011 (и претходно), и тие што дојдоа на улиците подоцна, успеаја за многу брзо време да се договорат и да се соберат пред Владата. На 5 мај успеа она што не успеа по една од првите бомби – спонтан масовен протест пред еден од центрите на моќ. Интересно, и при првиот обид повод беше полициската бруталност која се случи на истиот ден кога Мартин беше убиен („Пуки му стаил пиштол у уста на Љубе“), па и на тој помалку успешен протест (околу 500 граѓани), преовладуваше реториката на „Стоп за полициска бруталност“ – па дури и имаше обид да се возобнови мантрата „секој ден во 6“ – кој заврши неуспешно.

Тоа што на 5 мај полицијата крена рака и употреби прекумерна сила против својот народ, притоа уфрлувајќи провокатори, наместо да го исплаши народот и да згасне револтот, долеа гориво во огнот. Движењето што траеше од 5 до 17 мај има историски карактер. Тоа во себе обедини широк спектар на антигруевизам и го надгради знаењето од улицата стекнато од различни групи и генерации активисти, кои во прво лице еднина викнаа #протестирам! Онаа статистика за зголемена одговорност и охрабреност за директно учество конечно можеше да се види и да се почувствува.

Движењето се рашири веднаш низ Македонија, а активираше и добар дел од македонската дијаспора. По самиот карактер беше надетничко движење – како еден од симболите остана сликата на врзаното македонско и албанско знаме пред Владата. Воедно, движењето најави и „женска револуција“ – светот го обиколија фотографиите од храбрите активистки, кои, исто така, имаа клучна улога во справувањето со провокаторите, формирајќи жив штит околу полицијата.

За кусо време жарот беше препознаен – стигна поддршка од целиот свет, од познати музичари, од познати активисти и движења. Петти мај стана „македонскиот Таксим“ (и самите таксимци беа меѓу поддржувачите на активистите од Македонија). Од слободарскиот вирус се инфицираа многумина низ Македонија – па така на 8 мај, освен во Скопје, протести имаше и во осум други градови!

Куманово и неговата интерпретација од страна на режимските медиуми му зададоа голем удар на движењето, но и тие не беа доволни да го згаснат. Напротив, неговиот надетнички, прогресивен карактер, му овозможи во деновите на жалост да дејствува како мировно движење, да изрази солидарност со жртвите и да побара одговорност од надлежните – па, така движењето продолжи и понатаму. Оставките го вратија жарот, па така во деновите по 12 мај, масовноста беше делумно повратена.

 

Без плурална опозиција не може да градиме плурализам

Слонот во собата, кој многумина пробаат да го игнорираат, секако беше спектаклот кој СДСМ и неговите партнери од граѓанскиот сектор веќе однапред го најавија за 17 мај. Спектаклот сам по себе требаше да претставува „излегување на народот на улиците“ под мотото „доаѓаме!“ пропратен и со протестен камп под мотото „остануваме!“ Но, проблемот беше што народот веќе беше излезен и мотивиран да остане до крај. За некои од оние кои протестираа од 5 до 17 мај, немаше голема концепциска разлика, и нивната транзиција „од улица во камп“ беше нормална.

За некои, дури ни „пограѓанченоста“ на СДСМ и тргнувањето на партиските бои не беа доволен мотив за приклучување кон кампот. Некои, пак, кон кои јас се приклонувам, размислуваа за поинаква стратегија – кој е ефектот од протестот и кампот на опозицијата, и како по 17 мај да се изврши поголем притисок кон Груевски?

Ефектот од 17 мај најдобро може да се опише како делумна нормализација на ситуацијата, но и можен тренд на деполитизација на општеството вон опозицискиот камп. Веројатно, стратегијата на опозицијата беше да се припитоми и да се централизира револтот и кампот да биде еден вид поддршка и адут додека се преговара за излезно решение. Тоа е мудар политички потег во обидот за стабилизација на ситуацијата – особено што СДСМ и голем број невладини организации постигнаа договор за меѓусебна коалиција која не оди под партиски бои, обидувајќи се да му дадат глас на граѓанското во ситуацијата. Но, таа стратегија има и свои ризици, кои се дополнително видливи на теренот и во политичкото дејствување.

Еден од потенцијално негативните ефекти од оваа стратегија на стабилизација и деполитизација, а во контекст на ситуација кога се организираше и контраспектакл на 18 мај, сега постои и контракамп, а се водат и преговори на кои учествуваат Груевски и Заев, е неминовното враќање на (би)партиската парадигма во политиката. Тоа веројатно многу повеќе му одговара на Груевски и неговата пропаганда дека сè што се прави во државата е масло на СДСМ и еден круг невладини организации, а сите останати се неми посматрачи. Иако во реалноста, на терен, веќе со години е видлив и осетлив плурализмот, полицентричноста, автономијата, и на крајот на денот, непредвидливоста на дејствувањето на граѓанските иницијативи и политичките движења – диспаритетот во големината, и спонтаната наметливост на СДСМ и нивната коалиција – и покрај нивните добри намери, имаат потенцијал да ја забават новата општествена динамика, а со тоа и општествената борба за слобода.

Уште еден голем ризик на стратегијата на опозицијата е што комбинацијата на широка, лабава коалиција во која се сконцентрирани големи ресурси и моќ, а потенцијално и претензии кон власта, можно е создавање клики, кои би дејствувале во името на потесен интерес, можеби и вон генералните насоки, па дури и на штета на повисоката цел. Тие клики иако би можеле да настанат како резултат на некаков заговор или клиентелистички спреги, многу поверојатно е дека би настанале како резултат на одредено исклучиво размислување, желба за докажување, па дури и дејствување под многу сериозен стрес, кој го произведува тензичната општествена ситуација.

Таквите однесувања треба да се предвидат и навремено да се адресираат за да не се случи распукување на широкиот пакт на општеството против Груевски, во кој опозициската коалиција е само дел – голем, носечки дел, но самиот по себе недоволен во борбата. Опозицијата не смее да заборави дека во општеството има и голем гнев наталожен од претходното, па и сегашното дејствување на СДСМ – голем успех за сите нас е што тој сега е потиснат во име на заедничката борба, но и наша одговорност е тој консензус за привремено ненапаѓање да не го расипуваме пред да падне Груевски!

Комбинацијата на овие два ризици би било создавање исклучиви тенденции или клики во опозициската коалиција, кои наместо да се сконцентрираат на борбата против Груевски, своето дејствување ќе го насочат на обиди за централизација на фронтот, и ќе се занимаваат многу повеќе со оние кои лебдат вон нивната коалиција. Таквото дејствување често се рационализира со стравот дека „борбата се разводнува“ – што, пак, е погрешен аргумент – борбата би се разводнела само доколку инсистираме сите да бидеме водени од еден центар, или сместени во еден камп. Воедно, таквото дејствување носи голем ризик на репродуцирање на авторитарната матрица типичната за македонската политика, усовршена од страна на Груевски – „ако не си експлицитно со нас, тогаш си против нас“. Ова, пак, на долг рок би имало контрапродуктивен исход, и во борбата за ослободување, но и во борбата за (ре)демократизација.

Последниов аргумент треба да даде поука за опозицијата – која за волја на вистината до сега покажува одредена доза на флексибилност. Но, во исто време, тој цели и да даде и инспирација за сите оние несдсмовски антигруевистички сили низ општеството, кои поради идентитетски, концепциски или стратешки причини не се со таа коалиција, и не се во тој камп. Мора да продолжиме понатаму !

Нè чека долго, бавно и многу жешко лето, но не смееме да дозволиме борбата да се стиша, да се централизира и да се пасивизира. Сите ние се имаме вложено низ годините и сега е клучниот момент, кога треба да одлучиме дали одиме докрај или се предаваме. Дејствувањето – кое не мора нужно да биде масовно, спектакуларно и дефинитивно не треба да биде водено од ништо друго, освен желбата за ослободување од Груевски, во периодот што следи е наша одговорност и должност! Никој не ни го гарантира успехот, но наше е да дадеме сè од себе – секој со својот политички идентитет и со своето право на независно учество во борбата против режимот.

Ќе победиме!

 

Фото: Роберт Атанасовски

слика2

Вонредно заседание, втор дел: Сценарија за излез од политичката криза

Со објавувањето на „бомбите“ на Заев, Македонија влегува во една од најголемите политички кризи во својата историја. Влоговите се високи и на двете страни. Каква предвидувате дека ќе биде разврската на оваа криза? Како би требало да се постави опозицијата во текот на настаните што следат?

Вториот дел од ова дводелно вонредно заседание донесува пет осврти:

 

Фото: Небојша Гелевски

Не само снимки, туку и работа на терен

Дел од вториот дел на вонредното заседание „Сценарија за излез од политичката криза“. Автор: Анастас Вангели

Веројатно во моментов Груевци прават исти такви муабети какви што ги слушаме на снимките – помалку за тоа колку е ова „кафана држава“ и како ќе одат затвор кога ќе паднат од власт, а повеќе за тоа како да сотруваат, да манипулираат, да средуваат и стрпуваат луѓе, да палат кафани и да фрлаат фамилии во ендек. Ним нема никогаш да им падне на памет да се повлечат ниту милиметар. Тие ќе одат до крај и на својот пат до дното со себе се спремни да ја повлечат цела Македонија и да ги пукаат гумените куршуми.

Голем број наши сограѓани веројатно не ги чуле целосно снимките и единствено што знаат за македонската криза е дека Заев заедно со Странските Служби спремаат пуч во Македонија. Уште поголем проблем се оние кои ги слушаат снимките и се сосема свесни за работите околу нив, но од било какви причини – лична корист/уцена од власта, омраза кон СДСМ или едноставно недостаток на политичка свест (или пак комбинација од сите три) – одбираат да го релативизираат злото на Груевски. Тие не велат „Чарлс Менсон е невин, тој не убил никого“ туку „па во ред, Чарлс Менсон навистина убил некој овде или онде, но што да правиме – луѓето од секогаш убивале други луѓе и тоа така ќе си остане… да не се водиме од лични предрасуди, да ги извадиме аргументите на маса, сепак Чарлс Менсон е добар татко и човек.“ Тоа е и реториката на Груевски – „луѓе сме, сите грешиме, во афект сме биле, дајте да збориме за сработеното.“

Тоа е веќе сценарио за траен конфликт на две групи кои се водат од два радикално спротивни системи на вредности и уверувања. И ние, и тие, располагаме со истите информации, но се работи за сосема спротивна интерпретација. Истите факти, за нас значат една вистина, а за нив нешто сосема друго.

Затоа, најголемиот фронт во моментов треба да биде санирањето на последиците од таквото релативизирање. Доколку им оставиме преголем простор на таквите, моменталната ситуација ќе стане новото „нормално“ – снимки и контра-снимки од сите страни, целосна недоверба, релативизирање на најголемите зла, наместо „нема докази за евентуална ликвидација“ ќе слушаме „епа брат, си го бараше, многу му збореше устата плус предавник беше, шо сеа.“ Една од последиците на ова би било нова парламентарна победа на ВМРО-ДПМНЕ, и со украдените и гласовите на мртвите, но и со гласовите на оние кои свесно им ја даваат поддршката.

Во таа смисла на опозицијата би ѝ препорачал да ја преобмисли својата стратегија за ракувањето со останатите снимки – објавувањето да не биде сензационалистичко и под кураторство на партијата, а повеќе стручно и во соработка со експерти, медиуми, невладини организации и слично, со нивно масовно дистрибуирање и анализа. Додека експертите ќе се бават со снимките, опозицијата треба да работи на мобилизација, градење нови мостови и вмрежување со целата онаа критична маса која и без нови снимки, веќе е свесна дека власта на Груевски е нелегална, нелегитимна, некомпетентна, а богами и составена од луѓе со проблематичен ментален склоп. Треба да се бориме не само против Груевски, туку и против неговите методи и оние кои се обидуваат таквите методи на владеење да ги оправдаат. На крајот, опозицијата треба да има предвид дека тоа е процес од јавен, а не партиски интерес. Главниот збор им останува граѓаните.

Медиуми

Редовно заседание: Медиумската (не)слобода

Македонија не е демократија, а една од причините за тоа е и целосно контролираната и корумпирана медиумска сфера. Македонија е црна дупка во Европа во поглед на слободата на медиумите. Со чест на неколку исклучоци – повеќето мејнстрим медиуми (а за тоа веќе имаме и докази), работат како продолжена рака на владејачката елита. Критичките новинари пак, се изложени на притисоци од секаков вид.

Ова заседание беше подготвувано додека експлодираа првите „бомби“ најавени од опозицијата. Она што го посведочивме, и од содржината на снимките, но и од гласниот молк на повеќето мејнстрим медиуми по прашањето на најголемиот политички скандал во историјата на независна Македонија, само ги потврди работите кои ги знаевме претходно.

Ова заседание донесува три критички текстови, кои заедно нудат и теоретска рамка за процесирање на она што го знаеме и дознаваме за медиумската (не)слобода во Македонија, но и го покренуваат прашањето како ќе треба да се делува во иднина – не само со цел да се излезе од кошмарот, туку и ваквата ситуација никогаш да не се повтори:

 

Фото: Томислав Георгиев

(Не)вистината, (не)демократијата и потребата од принципиелност во времето што доаѓа

Дел од редовното заседание Медиумската (не)слобода“. Оригинално пишувано помеѓу првите неколку „бомби“, финализирано после четвртата. Автор: Анастас Вангели

Не е важна вистината, важно е луѓето да ти веруваат тебе повеќе отколку на твојот противник. Не се важни аргументите, важни се етикетите – предавници, шпиони, платеници – па макар биле и конструкции.Тоа е геслото на недемократите на 21-от век, од ковот на Груевски и дружината. Таквиот принцип не им смета ниту на Груевци, ниту на медиумите, ниту на новинарите-соработници кои се активни чинители во остварување на тесно-партиските интереси на власта, преку необјективно и непринципиелно известување. „Вестите се куртон и владина пропаганда“ – чуено од устата на главниот и одговорен „началник“ на најгледаната телевизија во Македонија, кој исто така самиот си признава дека сиве овие години „испорачуел услуга“ за бенефициите кои оваа власт му ги овозможувала.

Каде да се лоцира причината за ваквото деградирање на улогата на мејнстрим медиумите во 21-от век? Во прв ред, секако дека станува збор за структурен проблем. Во неолибералниот контекст, каде што и политиката и општеството се раководени од пазарниот фундаментализам и од интересите и од желбата да се максимизира профитот, вистината е нешто што со пари се купува. (Не)вистината е релативна, таа може да се (пре)обликува или целосно да се искривоколчи и да се користи по потреба, затоа што таа е само еден од инструментите кои им стојат на располаѓање на моќниците.

Сервилноста на медиумите кон тие кои имаат политичка и финансиска моќ не е проблем само во Македонија. Ваквиот тип на спрега меѓу политичките и медиумските структури е рецепт кој се среќава и во други недемократии и зграпчени држави (пр. Раша Тудеј), но и во „демократии“ (пр. Фокс Њуз во САД). Можеби и не треба до тој степен да нѐ изненадува спрегата помеѓу медиумите и оние кои се на власт со цел – не промовирање на одредена идеја или дискурс – туку едноставно извлекување на максимум корист од секоја ситуација. Тоа е систематски проблем за кој не е доволно само политичка промена,  ниту промена на законската рамка, туку длабока, вредносна промена која нема да се случи прекуноќ.

Протечените снимки, сепак, укажуваат и на проблемот на агенсот во сево ова – самите „новинари“ и оние кои ја држат моќта, имаат голем удел во уривањето на интегритетот на мејнстрим медиумите. Да, неолиберализмот царува насекаде низ светот, но дури и во најмаркетизираните и најперверзните политички средини, елитите – политички и медиумски – имаат дно. Минимумот одговорност секогаш мора да биде запазен и токму тоа е една од клучните точки по кои се разликуваат демократијата и недемократијата. Воедно, во ниту една друга средина не би се случило протекувањето на такви блатантни докази за корумпираност, а тоа да помине без преземање на било каква одговорност.

Воедно, она што веројатно е повеќе проблем на агенсот отколку на структурата, е и леснотијата со која се замолчува оној кој противречи. Оние кои ги загрозуваат тесните интереси на власта биле следени и обработувани од службите; како што протечените снимки ни потврдија, некои од нив се соочуваат со „летање од работа“; а веројатно и со секакви видови на казнување (свеж ни е случајот со Кежаровски) – и сево ова, со знак прашалник што допрва ќе дознаеме за случајот на Никола Младенов.

Прашањето што се поставува е како понатаму, и особено, како по паѓањето на оваа власт? Предизвикот ќе биде, првенствено, лустрација на сите виновници за, помеѓу другите злодела, креирањето на паралелна реалност и задртата пропаганда со која влијаеле на сите општествено-политички текови во државата, но кои многу веројатно имале и свои жртви. Следно би било обврзувањето – барем на националниот сервис – за фер и балансирано известување и давање на подеднаква шанса на различните стојалишта, особено во периоди на изборни кампањи и слично. Партиципативно креирање на програмата (како што сервисот партиципативно е финансиран од граѓаните) е само еден од примерите за промени кои треба да уследат.

Сепак, она што ќе биде уште поголем предизвик е востановувањето и имплементирањето на критериум за минимум одговорност и обврска за кажување на вистината во јавност, налик на стандардите кои постојат во академската заедница (кои, повторно, не се совршени – но барем принципот е востановен како светост). Структурно, тоа ќе биде поврзано со целата битка против корупцијата, клиентелизмот и опортунизмот, но се чини најважно ќе биде едукативното делување во рамките на општеството, затоа што ова е нешто што не може да се регулира, туку едноставно ќе мора да се научи и пренесе како знаење на останатите. Во прв ред, многу ќе биде важно професионалните новинари, а особено и ние, општествено ангажираните личности, дури и додека ги коваме последните шајки во ковчегот на власта на Груевци, да ги задржиме минимум стандардите за објективност, принципиелност и аргументираност – но и взаемна проверка (peer review) при нашето делување во јавната сфера, не дозволувајќи да спаднеме на нивното ниво. Со тоа, ќе си дадеме шанса да расчистиме не само со нив самите, туку и со нивниот начин на делување.

Нема да биде лесно и збирниот резултат ќе зависи од трудот вложен од секој поединец, и затоа не смееме да си дозволиме ниту одмор, ниту пропуст.

„Рибата смрди од главата“: политичките елити и колапсот на македонската демократија

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Анастас Вангели

Кога зборуваме за демократијата во Македонија, не зборуваме за процес на дијагноза, туку за аутопсија, зошто во Македонија сѐ што некогаш можело да се нарече демократија, денес е мртво.

Релативно консолидирана демократија е состојба која подразбира (1) балансирана поделба на ресурсите помеѓу (2) релативно репрезентативни политички елити, (3) кои се натпреваруваат институционално, следејќи однапред договорени правила и принципи (оваа дефиниција е базирана на теоријата на елити, пр. Higley & Burton 2006; Gel’man 2008; Best & Higley 2010). Дополнителен услов е политичките елити да се релативно квалификувани и доблесни за да раководат со општеството. Македонија во моментов не исполнува ниту еден од овие критериуми.

  1. Една од карактеристиките на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ во последните осум, односно шест години е тоа што нивните лидерства акумулираа огромен капитал (политички и финансиски) преку „запоседнување“ на државата и општеството – апсолутна доминација во сите бранши на власта, контрола (или ортаклук) со економските гиганти, и контролира на најголемиот дел од медиумите. Овој капитал во најголема мера не е новосоздаден, туку одземен од останатите политички, економски и општествени актери и прераспределен по линија на политичка припадност. Затоа сите други актери, па дури и некогаш големиот СДСМ, денес се очајни и немоќни во споредба со оваа власт.
  2. Интересно би било да се направи длабинско истражување во врска со факторите за поддршка на владејачката коалиција од страна на граѓаните. Освен довербата (и недостатокот на адекватна опозициска алтернатива), веројатно голем дел од граѓаните својата политичка лојалност ја врамуваат како економска трансакција – каде што добивката варира од еднократен паричен надомест за глас, до потенцијално вработување и бенефиции на подолг рок. За да говориме за вистински претставнички и легитимен модел, треба да постои нормативно оправдување на врските на политичка моќ, односно граѓаните да даваат вистинска поддршка, која ќе биде условена од нивната визија за јавното добро – а тешко е тоа да се очекува од осиромашен народ, но и во култура на „аморален фамилизам“. Сепак, освен имплицитната економска условеност, граѓаните неретко се соочуваат со експлицитни притисоци и уцени (во јавната администрација, или кај личности кои директно зависат од јавните услуги).
  3. Политичкиот натпревар во Македонија денес е далеку од институционализиран, регулиран, транспарентен и честопати има белези на валкана игра. Во Македонија постои случај на автократска драматургија која успева воедно да даде слика на некаков квази-демократски процес на сцената, но во исто време и да даде на знаење дека вистинската игра се одвива зад кулисите. Вистинската моќ не е сконцентрирана во институциите, туку во Партијата на власт; политичките опоненти се исфрлаат од натпреварот по потреба (а средства не се бираат: лустрација, или полициска интервенција како на 24 декември 2012 – или помеки варијанти како јавна дискредитација во контролираните медиуми); а постојат и докази за фалсификување на изборите (пример: гласачите од Пустец).

Нашава дебата за демократијата доаѓа во момент кога во светот се бие битка околу нормативната исправност на концептот на претставничката демократија. Мисловен експеримент: условно да прифатиме дека во светот постојат автократски модели кои се легитимни, имаат добар перформанс и ги прават граѓаните среќни. Да речеме дека за сиромашни земји во развој таков модел е поприфатлив. Можеби Македонија треба да се фокусира повеќе на социо-економски развој, отколку на градење силна демократија? Она што е погубно е фактот што моменталната владејачка класа потфрла дури и полошо и на тоа поле. Македонија има сериозен проблем со раслојувањето и нееднаквоста. Има структурна невработеност и младите поради тоа ја напуштаат земјата.  Не постои визија за економски развој кој не би се базирал на надворешни инвестиции од кои на крајот пак ќе профитираат најбогатите, на грбот на ефтината работна сила. А на крајот на краиштата, Македонија се соочува со генерална неспособност за справување со основните човечки проблеми (во најбуквална смисла: здравствена заштита), а за многу од нив нема ни когнитивен капацитет (како на пример за заштита на животната средина). Главната причина за тоа е што Македонија е раководена од тесна владејачка структура чија главна цел е сопствена репродукција и задржување на моќта на што подолг рок по секоја цена, што не е само недемократски, туку и во голема мера – нечовечки.

 

Други текстови на ова заседание:

Ова може да биде почеток на нешто големо

Дел од вонредното заседание на Прекуграничниот комитет „Студентски протести“. Автор: Анастас Вангели

Минатата недела, Македонија ги виде најмасовните студентски протести од своето осамостојување до денес. 17 години по „гасните комори“, на скопските и битолските улици студентите повикуваа на солидарност и разум (и на македонски и на албански), притоа на своја страна придобивајќи многумина прогресивни активисти и граѓани, разобличувајќи ја силната медиумска пропаганда која проба да ги оцрни и делигитимира. Протестот беше (и сѐ уште е) нужен за справување со мерка како екстерното тестирање, промовирана на начинот на кој што беше промовирана.

Сепак, екстерното тестирање и неговата вистинска природа може да се увидат само во контекст на политичко-општествената ситуација во Македонија: тоа е само уште еден видлив симптом на една големо, метастазирано малигно заболување на македонското општество. Дури и да успее Студентскиот Пленум да издејствува повлекување на предлог-законот, доколку не се атакува на изворот таа болештина ќе продолжи да се развива и ќе развива поинакви и посилни симптоми, а македонската студентарија (и сите останати) ќе продолжат да патат под спектакуларно деструктивната власт во Македонија. Во таа смисла, студентското организирање, воспоставувањето на Пленумот, и заземањето на силен став по прашањето на екстерното ќе имаат вистинска и трајна вредност само ако за неколку години од сега на нив гледаме како на важен пресвртен момент; како на момент на нов зачеток, а не кулминација на студентската свест и општествена одговорност.

Студентските движења по дефиниција се на готовс во борбата против лоши реформи во образованието, но тие се пред сѐ се меѓу главните носители на борбата за социјална правда и подобро утре на целото општество. Тоа е така затоа што борбата на младите луѓе не цели само кон поправање на работите на краток рок, туку е борба за одржливи, долготрајни промени. Дополнително, студентите – особено оние од општествените и хуманистички науки – се единствената општествена категорија која активно (треба да) се занимава со проучување на општествено-политичките и социјални проблеми, и токму од тие млади, идеалистички луѓе произлегува понекогаш емотивниот крик за подобро утре; а неретко и добро елаборирана критика, како и креативни решенија за тие проблеми.

Мобилизацијата против екстерното тестирање дава досега невидена надеж за градење на силно студентско движење и во Македонија. Македонските студенти од овој момент мора да бидат уште похрабри, полуцидни и поистрајни. Првенствено, тие треба да го ослободат од фобијата од политика, да работат на своjата сопствена политичка наобразба и да ги политизираат своите ставови. Политиката е гнасна работа, но некој мора да се занимава со неа; ако некој веќе мора, нека бидат тоа најпаметните, најдобрите и најкреативните. Затоа што токму најпаметните, најдобрите и најкреативните се тие кои од самостојноста на Македонија се дистанцираат од политиката, ја фетишизираат неутралноста, па дури и се поставуваат како да се над политичките дебати, промовирајќи дискурс базиран на дефетизам и недостаток на чувство за општествена одговорност. Тоа е грешката на претходните генерации – без никаква борба, без трошка совест, толку лесно и наивно им ја препуштија политиката на оние кои се денес политичка елита.

Оваа генерација има потенцијал да направи рез со „незамарањето со политика“. Студентите не само што успешно ја наметнаа агендата, туку тие повикаа на солидарност – и ја добија – од нивните професори, работниците, хонорарниот прекаријат, стечајците итн. Солидарноста е двонасочен процес, и сега ред е на студентите да се заложат и за останатите социјално непривилегирани и измалтретирани категории, за нивното движење да го исполни својот вистински трансформативен потенцијал. Само храбро напред, независни и силни!