Авторитарни тенденции во регионот помеѓу „тогаш“ и „сега“: недоволно видливата материјалност на регионален авторитаризам

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?. Авторка: Данијела Мајсторовиќ. Превод: Е.Б.С.

Размислувајќи за авторитарните тенденции на Балканот, неизбежно е соочувањето со регионалните „моќници“, коишто, и покрај суштинските разлики меѓу нив, тука за момент ќе бидат претставени како своевиден амалгам. Она што ги одликува е попуштање предискушението на популизмот, луксузниот животен стил и сомнителните бизнис активности без никаква отчетност пред јавноста и пред еден либерален демократски телос, коишто, ако некогаш се оформи, ќе биде и лекот за сето тоа. Припишувањето на овие тенденции на социјалистичкото, еднопартиско југословенско минато е погрешно не само затоа што премногу лесно го отфрла социјалистичкиот политички имагинариум како важно идејно „депо“ на рефлексивна носталгија и на еден поинаков начин на размислување, туку и фрла сенка врз материјалните и политичко-економски аспекти на актуелните политички елити во регионот, нивното доаѓање на власт и нивниот бесчувствителен и пресметан интерес да се стори сѐ само за да се остане на власт. Ова исто така е во спротивност со состојбата на теренот.

Секое психологизирање на авторитаризам или негово сведување на „историја која се повторува“ без да се земе предвид контекстот е длабоко проблематично бидејќи е лишено од конкретна материјалност, која најдобро може да се објасни преку комбинација на политичко-економска анализа и идеолошка критика. Она што им ја обезбедува моќта на етнонационалистичките елити, вклучувајќи ја моќта на Изетбеговиќ или моќта на Додик во босанско-херцеговскиот пример, не е нивниот авторитаризам, туку Дејтонскиот мировен договор. Покрај тоа што донесе мир во БиХ, како резултат на неговиот комплексен механизам за поделба на моќта, Договорот создаде вонредна состојба во која постојано мора да се управува со нередот, како од домашна, така и од меѓународна страна. Незанемарувајќи го тоа дека и некои меѓународни политичари профитираа од Босна, локалните олигарси успеаја да го зачуваат и прошират сопствениот имот, стекнат со помош на војната и сивата економија, со тоа што се ослободени од кривичниот законик на државата и не одговараат пред никого, само врз основа на Дејтонскиот договор.

За време на првата деката после Дејтон, ресурсите беа редистрибуирани од јавна во државна, односно доминантно партиска сопственост. Во периодот 2006-2014 година бевме сведоци на ослабено влијание на меѓународната заедница и зголемено влијание на етнонационалистичките елити, базирано на матни приватизации на стратешки претпријатија. Овој тренд беше надополнет со исклучувачка, националистичка и прото-патрихархална реторика која помогна да се замагли обогатувањето на поствоените елити за време на војната и транзицијата, притоа затскривајќи ги капиталистичките мотиви зад војната, кои имаа за цел да ги уништат или приватизираат државниот имот и заедничките добра, но и заедничките мината, трауми, економии и иднини.

Покрај тоа, војната и приватизацијата ги уништија поранешните индустриски гиганти, како и помалите претпријатија, соголувајќи ги босанско-херцеговските работници од сопственоста на нивните претпријатија и преку масовни отпуштања, лишувајќи ги од нивната основна економска способност. Во повеќето планови за „постконфликтна реконструкција“ на БиХ, приватизацијата беше клучна компонента во пазарната реформа, без воопшто да се размислува за социјалните последици. Меѓународната заедница и локалните елити напорно работеа на безбедно насочување на транзицијата кон капитализам и на уништување на сите сеќавања на постоечкиот социјализам. За време на овој период, авторитаризмот на локалните етнонационалистички елити се засилуваше и сѐ повеќе се вкоренуваше, што и не беше така тешко ако се земе предвид недостатокот на подемократски акции и граѓанско учество во јавниот живот. За сето тоа време изгледаше како војната помеѓу различните етнички групи дискурсивно сѐ уште да трае. После 20 години мир, немаше речиси никаков консензус во врска со минатото и никакво сериозно доведување во прашање на тоа што се случи со заедничките добра.

Болното будење во февруари 2014 во БиХ и мај 2015 во Македонија, видливо во форма на протести и пленуми, успеа барем привремено да пружи отпор на вкоренетата приватизација и поствоениот национализам. Веќе не стануваше збор за Дејтон и демонстрантите за момент ги прекинаа сопствените соучество и вклученост во етнопартократијата и клиентелизмот, поставувајќи се како разгневени субјекти кои во несигурни времиња инсистираа на директна демократија, делумно преку насилство и делумно преку способност за самоорганизирање соочувајќи се со неуспешната држава. На пример, работниците од тузланската фабрика за детергенти „Дита“ со години протестираа и дури ги криеја средствата за производство во надеж дека повторно ќе ги користат за производство и продажба на детергенти и дека ќе можат да живеат од сопствената работа.

Сите овие промени ги потресоа авторитарните тенденции. Но овој пат не беше заради некаква демократска пракса научена од Западот, насочена кон борба против поранешните социјалистички идеолошки навики. Не беше заради тоа што комплексната поделба на власта одеднаш проработе. Беше после неуспешниот државен социјализам во Југославија, чии остатоци се распарчија во војната. Беше откако нашите трауми и економии не можеа веќе да бидат замолчени и беше покрај национализмот кој ги замени некогашните братство и единство. Се надевам дека научената лекцијата, спротивна на сѐ што знаевме после војната во 90-тите, е дека единствен начин да се спротивставиме на авторитаризмот на неколкумина е засекогаш да се откажеме од нивните богатства и капиларниот социјализам кој бара техники и стратегии на владеење.

Comments

comments

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *