Borjan

Македонската празна демократија

Текстот првично и интегрално беше објавен на англиски јазик за New Eastern Europe на 2 јуни 2015 година. Автор: Борјан Ѓузелов

Во 1997 Фаред Закарија во својот познат есеј „Подемот на илибералната демократија“ забележа дека слободните и фер избори не секогаш се доволен предуслов за воспоставување на моделот на либерална демократија кој постои во развиените западни држави. Наспроти тоа, тој истакна дека повеќепартиските избори во некои од демократиите во развој може да дадат легитимитет на нова генерација на автократски и корумпирани политичари кои што не ги почитуваат основните либерални вредности на поделба на власта, владеење на правото, почитување на човековите права и така натаму.

Денес Македонија е типичен пример за хибридна, илиберална, односно ограничена демократија. За првпат избран во 2006 година, премиерот Никола Груевски, со својата реформирана ВМРО-ДПМНЕ понуди ентузијастичка програма за реформи наречена „Преродба“. Во следните неколку години, неговиот нов технократски пристап кој иницијално требаше да придонесе кон еконономски раст и вработувања, всушност креираше „политички левијатан“, каде што слично како во социјализмот, државата повторно беше изедначена со партијата. Имено, одлуките за вработување во јавниот сектор и дистрибуцијата на јавни ресурси беа арбитрарно контролирани од страна на највисоките партиски функционери, надзорните органи и судството беа злоупотребувани за пресметка со политичките непријатели, додека медиумите беа ставени под директна контрола на владејачката партија.

Оттогаш наваму, во последните девет години, Груевски и неговата ВМРО-ДПМНЕ успеаја да воспостават стабилна база на јавна поддршка којашто им обезбеди победи на сите изборни циклуси во меѓувреме. Оваа поддршка, покрај вообичаените демократски причини, во голема мера се базираше и на неколку исклучително авторитарни и илиберални особини на власта.

Имено, уште од почетокот на владеењето на Груевски, неговиот микроменаџмент на јавните институции и ресурси, како и нивната злоупотреба за партиски интереси креираше распространет клиентелизам каде што граѓаните беа условени да ја подржуваат партијата како услов да добијат вработување или пак да ја задржат својата работа во јавниот сектор. Исто така, бизнисите кои што не беа блиски до партијата се соочуваа со нефер конкуренција: јавните набавки беа исто така под влијание на партијата, додека пак инспекцискиот надзор имаше селективен пристап и беше особено агресивен кон фирмите кои не се блиски до партијата.

Дополнително, речиси целиот медиумски пазар стана доминиран од владејачката партија, бидејќи медиумските сопственици беа поткупени со големите средства за јавно рекламирање на проектите на Владата и другите бизнис привилегии кои доаѓаа со блискоста до партијата. Така на пример, главните медиуми не известуваа за можните корупциски афери на власта, но секогаш беа изразено непријателски настроени кон опозицијата или кон оние кои ја критикуваат власта, етикетирајќи ги како предавници и странски платеници, односно непријатели на нацијата. Истовремено, преостанатите критички медиуми и новинари се соочија со големи политички притисоци и беа приморани да исплатат големи суми по основ на пресуди за клевета, што пак ги натера да се самоцензурираат.

Конечно, симболичкиот национализам го достигна својот врв преку редефинирање на македонската историја и контраверзниот проект Скопје 2014, кој целосно го промени описот на македонскиот главен град.

Во меѓувреме, во деветте години додека ВМРО–ДПМНЕ ја развиваше својата илиберална демократија, опозицијата беше слаба и не успеваше да ја врати довербата на граѓаните, ниту пак да ја ограничи моќта на Груевски. Пред три месеци, опозицијата го објави огромниот скандал со прислушувањето во кој, според нејзиниот лидер Зоран Заев, Управата за безбедност и контраразузнавање неовластено прислушувала разговори на повеќе од 20.000 граѓани. Покрај многуте нелегално прислушувани разговори се и разговорите на највисоките државни функционери и министри, чијашто содржина ги потврди претходните сомневања за злоупотреба на јавните ресурси и институции за партиски интереси. Досега, со 35-те рунди на објавени материјали се потврдија претходно опишаните сомневања: Груевски и неговите најблиски соработници редовно ги злоупотребувале институциите на извршната, парламентарната и судската власт за остварување на сопствени, односно партиски интереси.

Иако многумина очекуваа дека скандалот ќе испровоцира голема граѓанска реакција и оставка на Владата, ниту едното, ниту другото не се случи. Сепак, овој скандал имаше значајно влијание врз целосниот политички контекст и ја мобилизираше опозицијата и граѓанското општество против власта.

Како резултат на многубројните протести, а најмногу на притисокот на меѓународната заедница, тројца од клучните соработници на Груевски дадоа оставки: братучедот на Груевски и Директор на агенцијата за безбедност и контраразузнавање Сашо Мијалков, Министерската за внатрешни работи, Гордана Јанкулоска и Министерот за транспорт и врски, Миле Јанакиески.

Исто така, Груевски и Заев започнаа преговори коишто се поддржани од меѓународната заедница и за кои многумина веруваат дека ќе бидат почеток на решението на кризата. Иако никој не знае што точно се дискутира зад затворени врати, изледа дека единствено решение кое би можело да ги ослободи институциите од нивната узурпација од страна на владејачката партија е воспоставувањето на преодна или техничка влада.

Имено, доколку правосудството и обвинителството се сѐ уште контролирани од Груевски и неговите најблиски соработници, како што можеше да се забележи во објавените снимки, тогаш овие институции нема да бидат во можност да ги истражат сомнежите за злоупотреби и да ги гонат функционерите на владејачката партија. Оттука, сѐ додека Груевски е премиер, институциите ќе продолжат да бидат дел од проблемот и нема да може да станат дел од решението.

Во меѓувреме Груевски и ВМРО-ДМПНЕ сѐ уште цврсто ги држат работите во свои раце: се организираат контрапротести, провладините медиуми шират агресивна пропаганда против опозицијата, додека пак опозицискиот лидер Заев сѐ уште се соочува со неколку кривични пријави за државен удар и корупција.

Оттука, концентрацијата на моќ во ВМРО-ДМПНЕ го прави решението на проблемот тешко изводливо. Објавените разговори покажаа дека институциите го немаат ниту минималниот интегритет и непристрасност, па затоа дури и изборната поддршка која со години ја добиваше ВМРО-ДМПНЕ сега е под знак прашалник, бидејќи сите тие избори беа организирани од институции чијшто кредибилитет, сега после објавените разговори, е целосно поткопан. Имено, какви било идни избори организирани во вакви услови на „зграпчена држава“ и узурпирани институции од страна на владејачката партија ќе го немаат потребниот кредибилитет да обезбедат еднаков терен за политички натпревар, ниту пак демократски легитимитет за избраните претставници.

Затоа денес дури и терминот илиберална демократија, дефиниран од страна на Закарија, се чини несоодветен бидејќи евентуални идни избори организирани од страна на сегашните узурпирани институции ќе бидат со право оспорени од страна на опозицијата. Она што сега го имаме во Македонија е демократија без основните демократски вредности – одговорна и отчетна влада, систем на проверки и рамнотежа (checks and balances), владеење на правото и слобода на изразување. Овие вредности ја обезбедуваат содржината на демократијата. Без оваа содржина, македонската демократија во моментов е празна демократија: иако избрана на избори, власта го нема потребниот легитимитет да продолжи демократски да ја раководи државата.

 

Фотографија: Радован Вујовиќ

Comments

comments

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *