Месечна архива: август 2015

New authoritarian tendencies_pic

Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?

Политички партии кои функционираат како агенции за вработување, предизвикувајќи и одржувајќи култура на вкоренета корупција и клиентелизам; слаби државни институции; политичка контрола врз медиумите; распространета нееднаквост; изумирање на државата на благосостојба.„Авторитарното искушение“ се покажа премногу големо за повеќето од новите постјугословенски елити. Додека низ целиот политички спектар (во различна мера) постојат силни тенденции социјалистичкото минато да се претстави како девијација и да се криминализира, намерно бришејќи го од јавниот простор и јавната историја / меморија, и во интелектуалниот и медиумскиот дискурс постои некритичко присвојување на линеарен, површен наратив – присутен во посткомунистичките земји од Централна и Источна Европа – кој сите современи негативни појави му ги припишува на „тоталитарното“ социјалистичко минато.

Ни државите наследнички на СФРЈ не се имуни на тоа што може да се нарече вгнезден антикомунизам (nesting anti-communism, од nesting orientalism). Во Република Македонија, инсистирајќи на недемократската природа на социјалистичкиот режим, владејачката политичка елита успеа да произведе (преку контроверзниот Закон за лустрација, Музејот на жртвите на комунизмот и уништувањето на социјалистичкото / модернистичко архитектонско наследство во главниот град) еден хегемонистички режим на меморија (memory regime) кој всушност е олицетворение на најлошите практики на истиот систем што самите го демонизираат. Сепак, прашањето дали и во која мера новата авторитарна политичка култура во регионот е наследство на еднопартиското социјалистичкото минато вреди да се постави.

Генерално, а и поконкретно во македонскиот случај, припишување на вината за современите проблеми и ововековниот авторитаризам на Тито, елитата околу него, или на „комунизмот“ е само погоден начин за екстремно корумпираните и неодговорни елити на себеамнестирање. Она што е шокантно е дека во некои клучни аспекти состојбата во Македонија во 2015 година е многу полоша отколку пред 40 години. Индексот на нееднаквост (Gini) се зголемил од 28,1 во 1998 на 43,6; речиси една третина од населението живее под линијата на сиромаштијата; земјата падна од 34-то во 2009 година на 117-то место во 2015 година на светскиот индексот за слобода на медиумите; околу една четвртина од населението емигрирала во странство; и стана невозможно да се најде вработување без познанства и членство во партијата на власт (спротивно на популарното мислење дека дури и во социјализмот партиската книшка била пресудна, вреди да се спомене дека Сојузот на комунисти на Југославија најголем дел од своето постоење имал околу 1 милион членови).

Потсетувањето на некои од позитивните карактеристики на социјалистичкиот период не значи и некритичка глорификација или идеализирање на тој систем; тоа е пред сѐ обид да се истакне фактот дека позитивното наследство од тој период (еманципаторските практики, работничките права, социјалната заштита и солидарност, еднаквоста, социјална мобилност, релативната меритократија, активната надворешна политика и компетентната дипломатија) е редуцирано или целосно уништено, а негативното (политичкиот авторитаризам, култот на личноста, контрола врз слободата на говор) е проширено и „усовршено“. Оттука, визијата на Ненси Фрејзер за еден поинаков постсоцијализам – што ќе го инкорпорира, а нема да го отфрли најдоброто од социјализмот – сѐ уште се чини значајна.

Во ова заседание ви пренесуваме четири размислувања на оваа тема со фокус на постјугословенскиот простор:

 

Уредничка на заседание:  Љубица Спасковска

Фото: Љубица Спасковска

New authoritarian tendencies_pic

New authoritarian tendencies – a legacy of the past?

Political parties that serve as employment agencies and hence engender and perpetuate entrenched corruption and clientelism, weak state institutions, political control over the media, rampant inequality, dismantling of the welfare state. The ‘authoritarian temptation’ proved too big for most of the new post-Yugoslav elites to resist. While across the political spectrum, to varying degrees, there have been prominent tendencies of portraying the socialist past as a deviation and essentially criminalising it, neglecting it or purposefully erasing it from the public space and public history/memory, there has been an uncritical appropriation in intellectual and media discourse of a linear, simplistic narrative – common in the post-communist states of Central and Eastern Europe – ascribing all contemporary negative phenomena to the ‘totalitarian’ socialist past.

The Yugoslav successor states have not been immune to what can be termed nesting anti-communism. In Macedonia, all the while insisting on the undemocratic nature of the socialist ‘regime’, the ruling political elite engineered (through a highly controversial Lustration Law, the establishment of a Museum to the victims of communism and the deliberate destruction of the socialist/modernist architectural legacy in the capital) a hegemonic official memory regime which in many ways mirrors the worst practices of the system they seek to demonise. Nevertheless, the question of whether and to what extent the new authoritarian political culture in the region is a legacy of the one-party, socialist past is worth asking.

Generally, and in the Macedonian case more specifically, ascribing the blame for contemporary ills and for a 21st century authoritarianism to Tito, his comrades, or ‘communism’ is nothing but an easy way of self-vindication for the appallingly corrupt and irresponsibly elites. What is shocking is that in some crucial aspects, Macedonia in 2015 is doing far worse that it did 40 years ago. The income inequality (Gini) index rose from 28.1 in 1998 to 43.6; almost a third of the population lives below the poverty line; the country plummeted from 34th in 2009 to 117th place in 2015 in the World Press Freedom Index; around a quarter of the population emigrated abroad; and it has become impossible to find employment without connections and party membership (contrary to popular opinion that even in socialist Yugoslavia Party membership was crucial, as a matter of fact, the League of Communist of Yugoslavia for most of its existence had around 1 million members).

Pointing out some of the positive features of the socialist period does not imply an uncritical glorification or idealisation of that system; it is above all an attempt to emphasise the fact that what was positive in it (the emancipatory practices, workers’ rights, social protection and solidarity, equality, social mobility, relative meritocracy, active foreign policy and highly competent diplomacy) has been severely diminished or completely destroyed, while that which was negative (political authoritarianism, personality cult, lack of freedom of speech) has been amplified and ‘perfected’. Hence, Nancy Fraser’s vision of ‘another “postsocialism”’ – ‘one that incorporates, rather than repudiates, the best of socialism’ – still seems pertinent.

This assembly brings four perspectives that zero in on the post-Yugoslav space:

Assembly editor: Ljubica Spaskovska

Photo: Ljubica Spaskovska

 

Напред, кон наследствата на „посткомунизмот“ на Балканот!

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?.  Автор: Владимир Унковски – Корица. Превод: М. Ш.

Во годините по падот на берлинскиот ѕид, земјите од поранешниот Советски Сојуз, Советскиот блок и Југославија беа подведени на голем експеримент. Третирани небаре се табула раза, општествата во овие земји станаа лабораторија за опит на неолиберализмот. На многумина рецептот за опитот им е многу добро познат: приватизација, либерална демократија, извозна ориентација базирана на задолжување, европска интеграција… Прашањето не беше дали да се применат овие мерки, туку во која мера, со која динамика, од чија страна и преку кои институции. За кратко време се увиде појава на огромен јаз меѓу земјите, што вообичаено не се должеше на суштински разлики во јавните политики. Оттука и се роди нова наука: како да се објаснат овие разлики според различните наследства, вообичаено од комунизмот.

На Балканот, и конкретно во Југославија, на преден план беа ставени наследствата од Византија и Османлиската империја, но на иста линија се најдоа и засебните наследства од таканачените „комунистички етно-федерализам“, „работничко самоуправување“, „одумирање на државата“ итн. Тоа на што во комунистичкиот свет се гледаше како на извор на благ либерализам, сега, изразено преку идејата за транзиција, прерасна во голема пречка. Според оваа логика, слаби држави не се кадарни да постават на цврсти нозе демократско управување, право на сопственост и владеење на правото. Етничката разноликост првично го забави зацврснувањето на демократскиот процес, а се случи процесот и целосно да го смени текот кога различни групи правеа обиди да воспостават, често и на сила, национална ексклузивност на загарантирани права според територијална припадност. Меѓу широките народни маси, инстинктивната поддршка за социјална држава ја спречи целосната економска либерализација и го овозможи порастот на популистички авторитарни државници гладни за моќ што му свртија грб за правниот систем.

Оттука, развојот на мислата се сврте кон потреба за понатамошна интервенција од надвор со која би се решил проблемот. Во нововоспоставената практика на делување стана неопходна потребата Европската унија да користи различни јадици за да ги намами елитите и граѓанското општество кон демократија, а да отстапат од нивното самоволно делување, но и од кокетирањето во коешто честопати влегуваа со спонзори од редовите на старите Големи сили во Москва и Истанбул. Да се одлучеше ЕУ да биде построга со лошите државници, повеликодушна кон иницијативите на граѓанското општество и поволна за брзо проширување, причините што уназадуваа ќе се отстранеа, а Балканот ќе беше поблиску до Европа, како што тоа и се случи со централно-источна Европа, но и со балтичките земји. Ова можеби и објаснува зашто многу од централно-источните и балтички земји ја поддржаа Германија, колку и да е тоа иронично, во неодамнешните битки да се присили Грција да ги прифати правилата на Еврозоната или да се повлече и повторно стане балканска земја.

Токму тука лежи проблемот: кога ќе ја подигнеме главата од учебниците за неолиберализмот и ќе ги погледнеме реалните состојби во Европа како целина, ќе видиме Европа раскарана со демократијата, налик повеќе на недемократска постмодерна Австро-Унгарија, со елити во земји од центарот што користат бирократија за да владеат со империјата, што ни од далеку не го ослободуваат народот од национални сентименти, туку напротив ги зацврстуваат старите национални поделби на нови начини. Ако погледнеме подобро, ќе откриеме и дека овој европски проект бил присутен многу подолго од само последните 25 години од минатиот век. Трговските врски на Југославија со Германија и Италија доминираа во дваесеттиот век, вклучувајќи и во таканаречениот комунистички период. Зависноста на Југославија од американски кредити започна во 1949 година, а првиот од многубројната низа анаржмани со ММФ се склучи кон средината на 1960-те години. Уште неколку други земји од источниот блок тргнаа по истите стапки во 1970-те и 1980-те години, а со предзнак да се ублажат односите. Европската интеграција трае со децении наназад.

Не изненадува тогаш што работниците често се бунтуваа против таканаречените „работнички држави“, во Полска како најпознат пример, но и Југославија не заостанува со бројот на штрајкови во 1980-те години. Бидејќи модернизацијата во различни погледи наликуваше на тоа што се случуваше на Запад, меѓу работниците нашироко се раскажуваше виц дека во капитализмот, човекот го експлоатира човекот, а во комунизмот, е обратно. Денес за транзициското доба постои уште еден виц, уште поостар во набљудувањето, дека тоа што ни го кажуваа комунистите за комунизмот испадна лага, но тоа што ни го кажаа за капитализмот станува вистина. Не треба да нѐ изненади тоа што многу комунистички партии станаа гласноговорници на неолибералната трансформација, а оттогаш и згаснаа на изборната сцена. Овие партии не се како централно-левичарските во Европа, на пример ПАСОК во Грција. Појавата на авторитаризмот што израсна од корпоратистичките одговори* на неуспесите што ги редеше Европа само маргинално може да се претстави како наследство на комунизмот или неговиот пад и популистичкиот став дека нема друга алтернатива. Новите генерации што ќе доаѓаат на политичката арена ќе сфатат дека неопходна е алтернатива зашто капитализмот работи против демократијата, не само во Грција или Шпанија, туку и во Македонија и Словенија. Можеби дури и ќе сфатат дека Европа значи рестрикции и национализам, а дека Балканот може да значи солидарност и разноликост. Новите генeрации не мора да се вртат кон минато што е дискредитирано од причини што се многу посложени од тие што му ги припишуваат коментатори од главните струи. Напротив, ќе може да возобноват заборавени форми на отпор против авторитарни циклуси на европска интеграција пред европската интеграција. И ќе може да чекорат напред со сигурност, кон наследствата од посткомунизмот: одновото раѓање на автентична левица што ќе му се спротивстави на капитализмот и долгоодложуваната смрт на митот за Европа.

 

* зборот корпоратизам, којшто доаѓа од латинскиот збор corpus, односно тело, се однесува на социо-политичка организација и контрола на општеството од страна на големи лоби групи.

Forwards to the legacies of ‘post-communism’ in the Balkans!

Part of the regular assembly “New authoritarian tendencies – a legacy of the past?“. Author: Vladimir Unkovski-Korica

In the years following the collapse of the Berlin Wall, the countries of the former Soviet Union, the Soviet bloc and Yugoslavia were subjected to a major experiment. Treated as a tabula rasa, these societies became a laboratory for neoliberalism. The recipe is now familiar to most of us: privatisation, liberal democracy, debt-driven export orientation, European integration… The question was not whether to apply these measures, but how much, at what pace, by which interest groups, using what kind of institutions. It soon became clear, however, that major divergences between countries were emerging, often unrelated to substantial policy differences. Thus, a new science began to emerge: how to explain these differences according to differing legacies, often legacies of Communism.

In the Balkans, and particularly Yugoslavia, the legacies of Byzantium and the Ottoman Empire came to the fore, but so too did the particular legacies of so-called ’communist ethno-federalism’, ’workers’ self-management’, ’the withering away of the state’, etc. What had been seen as sources of relative ’liberalism’ in the ’Communist’ world now turned to major disadvantages in terms of ’transition’. Thus weak states could not establish strong democratic governance, property rights and rule of law. Ethnic diversity initially slowed down the strengthening of democratic process or even derailed it as different groups tried to assert, often violently, national exclusivity to territorially granted rights. Welfarist instincts in the mass of the population prevented full economic liberalisation giving rise to populist and authoritarian leaders who craved power and disregarded due process.

Much of the wisdom therefore turns to the need for further external intervention to fix the problem. What is particularly necessary in the new orthodoxy is the need for the EU to use various sticks and carrots to lure elites and civil societies away from their recalcitrant ways, and often their flirtation with their age-old Great Power sponsors in Moscow or Istanbul, towards true democracy. If only the EU were tougher on bad leaders, more generous with good civil society initiatives, and more willing to expand quickly, then the sources of backwardness would be expunged, and the Balkans brought closer to Europe, as had occurred with East-Central Europe or the Baltic states. Perhaps this also explains why so many East-Central European and Baltic states ironically backed Germany in the recent struggle to make Greece accept the rules of the Eurozone or quit and become Balkan once more.

The trouble is precisely that, when we look up from the neoliberal textbook at the realities of Europe as a whole, what we see is that Europe itself is at odds with democracy and is ever more reminiscent of an undemocratic, post-modern Austria-Hungary, where the elites of the core countries and the bureaucracy they use to rule the empire, far from liberating peoples of national feelings, are in fact reinforcing old national divisions in new ways. Digging deeper, we even find that this European project has in fact been around for much longer than the last quarter of a century. Yugoslavia’s trade links with Germany and Italy were dominant through the twentieth century, not excluding the so-called Communist period. Yugoslavia’s dependency on American credits started as early as 1949, and its first of many IMF arrangements came in the mid-1960s. Several other bloc countries followed suit in the 1970s and 1980s as part of détente. European integration stretches back many decades.

Unsurprisingly, workers often rebelled against so-called workers’ states, Poland being the most famous example, but Yugoslavia following close behind in the number of strikes in the 1980s. As modernisation resembled in many ways what had gone on in the West too, workers popularly joked that, in capitalism, man exploits man, but in communism, it is the other way around. Now another transition-era joke appears ever more pertinent: that what the communists had told us about communism had all turned out to be false, but what they had told us about capitalism is coming true. It should be unsurprising that many communist parties became proponents of neoliberal transformation, only to be electorally eclipsed since. This is again not unlike the parties of the centre-left in Western Europe, like Greece’s PASOK. The authoritarianism that grew up with corportatist responses* to Europe’s failures is therefore only tangentially a legacy of ‘Communism’ – or its failure, and the popular belief that there is no alternative. As new generations enter the political arena, they come to realise that an alternative is necessary, since capitalism works against democracy, not just in Greece or Spain, but also in Macedonia and Slovenia. They may even realise that Europe means austerity and nationalism, while the Balkans can mean solidarity and diversity. New generations do not need to go backwards to a past that is widely discredited, though for more complex reasons than mainstream commentators would have it. Instead, they can recover forgotten forms of resistance to previous authoritarian rounds of European integration before European integration. And they can move forward in confidence, towards the legacies of ‘post-communism’: the rebirth of an authentic left in opposition to capitalism and the overdue death of the myth of Europe.

* corportatism, rooted in the Latin word corpus, meaning body, refers to the sociopolitical organisation and control of a society by large interest groups.

Копнеж по изгубената способност за делување

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?“. Авторка: Тања Петровиќ. Превод: Е.Б.С.

Хрватскиот филозоф Борис Буден зборува за постсоцијалистички субјекти како деца на комунизмот, притоа предупредувајќи дека тоа не е метафора, туку симптом на имагинација во која транзицијата кон демократија е радикална реконструкција што започнува од ништо: „Источна Европа по 1989 година наликува на предел на историски урнатини кој е населен само со деца, незрели луѓе неспособни да ги организираат своите животи на демократски начин без водството на некој друг.“

Оваа слика на постсоцијалистичките индивидуи како беспомошни, незрели и зависни деца многу често одекнува во начинот на кој им се пристапува на луѓето од поранешните југословенски општества од многу различни позиции на моќ: од претставниците на „меѓународната заедница“, кои ги гледаат овие општества како табула раза, полигон за спроведување различни општествени и политички експерименти, како и од новите локални елити, кои за катастрофалната економска ситуација одговорноста ја препишуваат на самите граѓани, обвинувајќи ги за неможност или неволност да се адаптираат на новата, пазарно ориентирана реалност, која изискува индивидуална иницијатива и самостојност. Многу често причините за оваа неможност и неволност „да се грижат за себе“ се лоцираат во проблематичното социјалистичко наследство, кога луѓето живееја со верување дека државата или некој друг треба и ќе се грижи за нив.

Таков поглед на социјализмот не само што го поддржува брзото размонтирање на социјалната држава во постјугословенските општества, туку и често служи како корисно објаснување за секакви видови реакционерски политички ставови, коишто се присутни во регионот од 90-тите наваму. На „децата на комунизмот“, се вели, не само што им се потребни водство, заштита и надзор, туку тие копнеат и по силен лидер со широка контрола, којшто ќе се грижи за сѐ – авторитетна татковска фигура како таа на Јосип Броз Тито за време на југословенскиот социјализам. Во овој контекст, каква било носталгија или позитивен став кон социјализмот се смета за знак на слабост, нерационалност и неможност за снаоѓање во тековните социјални и економски трансформации. Се гледа како „резултат на чувство на загуба во транзицијата од комунизам кон демократија“, како што тврдат политиколозите Јоаким Екман и Јонас Линде.

Но ако посериозно ги разгледаме позитивните референци на граѓаните во постјугословенските општества, согласно она што го предлага американскиот антрополог Доминик Бојер, ќе видиме дека позитивните аспекти на нивните социјалистички искуства не се однесуваат единствено на изгубената социјална сигурност, социјалната заштита и имањето некој којшто се грижи за сѐ. Тие многу повеќе се однесуваат на изгубената способност за делување и самопоимањето како чинител во сопствениот живот, но и во пошироките економски и општествени процеси. Спротивно на укажувањата на распространетите неолиберални и „транзициски“ политички дискурси во однос на социјализмот, граѓаните многу повеќе се сметаа себеси за чинители за време на социјализмот отколку денес, кога се чувствуваат неспособни да ги реализираат своите желби и визии. Во случајот на постсоцијалистичка Србија, Маја Петровиќ Штегер опишува како нејзините испитаници „често наведувале дека секојдневните факти од нивните животи им отежнуваат да се замислат како активни учесници во преобликувањето, или само во оспорувањето на политичкото и економското ткиво во современа Србија.“

Тоа е причината зошто ретки и исклучителни настани во кои граѓаните успеваат повторно да добијат одреден степен на способност за делување – како масовните мобилизации за пружање помош и солидаризирање за време на катастрофалните поплави во регионот во мај 2014 година или граѓанските пленуми како форми на директна демократија во Босна и Херцеговина – се преполни со повикувања на формите на општествена организација и акција карактеристични за југословенскиот социјализам.

Во ваков контекст, видена како копнеж по изгубената способност за делување, носталгијата по социјализмот не е реакционерен, ирационален и прототалитарен став, туку пракса од мобилизирачки, легитимирачки, па дури и еманципирачки карактер. Таа е потсетник не само на минатото, туку и на неопходните вредности за замислување иднина, како што се меѓугенерациска и универзална солидарност, одговорност, заедништво, вредност на работата како таква и можеби пред сѐ, лична и колективна автономија.

Longing for lost agency

Part of the regular assembly “New authoritarian tendencies – a legacy of the past?“. Author: Tanja Petrović

Croatian philosopher Boris Buden speaks about post-socialist subjects as children of communism, warning that it is not a metaphor, but a symptom of an imagination in which transition to democracy as a radical reconstruction starts from scratch: ‘Eastern Europe after 1989 resembles a landscape of historical ruins that is inhabited only by children, immature people unable to organise their lives democratically without guidance from another.’

This image of post-socialist individuals as helpless, immature and dependent children resonates very often with the ways people in the former Yugoslav societies are approached from very different positions of power: by representatives on the ‘international community’, who see these societies as tabula rasa, a polygon to exercise all sorts of social and political experiments, as well as by new local elites, who place the responsibility for the disastrous economic situation on citizens themselves, accusing them for inability or unwillingness to adapt to the new, market-driven reality, which demands individual initiative and self-reliance. Very often, the reasons for this inability or unwillingness ‘to take care of oneself’ are found in the problematic legacy of socialism, when people lived believing that the state, or someone else, should and will take care of them.

Such view on socialism not only supports the rapid dismantling of the welfare state in the post-Yugoslav societies, it often serves as a handy explanation for all sorts of reactionary political attitudes found in this region from the 1990s onwards. The ‘children of communism’, the argument goes, not only need guidance, protection and supervision, but also strive for a strong, all-controlling leader who would take care of everything – an authoritative father figure which they had in Josip Broz Tito during Yugoslav socialism. In this light, any kind of nostalgia or positive attitude towards socialism is understood as a sign of moral weakness, irrationality and inability to find one’s way in the ongoing social and economic transformations. It is seen as a ‘result of a feeling of having lost out in the transition from communism to democracy,’ as political scientists Joakim Ekman and Jonas Linde put it.

But if we take the positive references of citizens of the post-Yugoslav societies more seriously, in line with what American anthropologist Dominic Boyer suggests, we will see that when people talk about the positive aspects of their socialist experiences it is not only about the lost safety net, social welfare and having someone to take care of everything. It is much more about a lost sense of agency and self-perception of being an actor in both one’s own life and in the broader economic and social processes. In contrast with what prevalent neoliberal and ‘transitional’ political discourses on socialism suggest, citizens perceived themselves as agents during socialism much more than today, when they feel incapable of transforming their desires and visions into action. In the case of post-socialist Serbia, Maja Petrović Šteger describes how her interviewees ‘would often state that the everyday facts of their lives made it hard for them to imagine themselves actively participating in remaking, or just in contesting, the political and economic fabric in contemporary Serbia.’

That is why rare and extraordinary events in which citizens manage to resume some degree of agency – such as the mass mobilisations for extending help and solidarity during the disastrous floods in the region in May 2014, or the citizens’ plenums as forms of direct democracy in Bosnia and Herzegovina – are abundant with references to the forms of social organisation and action that were characteristic of Yugoslav socialism.

Seen in this light, as longing for a lost agency, nostalgia for socialism is not a reactionary, irrational and pro-totalitarian sentiment, but a practice with a mobilising, legitimising, and even an emancipatory character. It is a reminder not only of the past, but also of the values necessary for imagining the future, such as both an intergenerational and a universal solidarity, responsibility, communality, the value of work as such, and perhaps, above all, a personal and a collective autonomy.

Новиот авторитаризам и новата борба против „старите демони“

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?.  Автор: Гзим Красниќи. Превод: Љ.С.

Четврт век по падот на Берлинскиот ѕид, (полу)авторитарните тенденции и практики сѐ уште се присутни во постјугословенските земји, но и пошироко. Научниците и локалните аналитичари ги припишуваат или на недостатокот на либерално демократска традиција, особено кога станува збор за граѓанското општество, на наследството од комунизмот или, уште полошо, ѝ се враќаат на добро познатата перспектива на автоориентализација која го посматра регионот како неспособен за модерна државотворност и демократизација. Иако причините за овој феномен на ограничена демократизација се многубројни и сложени, често му се приоѓа низ призмата на историски детерминизам, односно поконкретно низ онаа на комунистичкото наследство.

И покрај тоа што не може да се занемари половината век комунистичко владеење во анализата на тековната ситуација, сепак тоа е недоволно. Особено затоа што претставува премногу поедноставен поглед врз минатото, сегашната состојба и социо-економските фактори. Директната корелација која често се поставува помеѓу претходниот систем и современите (полу)авторитарни режими е проблематична од неколку причини. Прво, ова гледиште е најчесто прифатено од страна на десните, анти-комунистички или националистички партии чија raison d’être стана антагонизирањето на идеолошки „другиот“ – било тоа да е социјалистичка Југославија, Сојузот на комунисти на Југославија (СКЈ) или неговите партии-наследнички. Нивниот дискурс како таков имплицира дека она што го имаме денес е само поинаква верзија на стариот партиски систем и нејзините институции. Меѓутоа, насекаде во постјугословенскиот политички простор, антикомунистичките и десничарски партии се тие кои се олицетворение на авторитарните тенденции.

Второ, и можеби најважно, актуелните политички системи во регионот често покажуваат полоши тенденции на монополизација и централизација отколку во социјалистичкиот период. Најголем дел од постјугословенските земји само имаат изградено фасада на институционална демократија. Со исклучок на Словенија, а до одреден степен и на Хрватска, другите држави се она што Лукан Веј и Стивен Левицки (2010) го дефинираат како „компетитивни авторитарните режими“, односно граѓански режими во коишто постојат формални демократски институции што во голема мера се примарно средство за стекнување моќ, но кадешто злоупотребата на јавните функции ги става во значајна предност vis-à-vis нивните политички противници. Претежно националистички десничарски партии и „моќници“ успеаја да создадат илузија на повеќепартиска демократија на локално и национално ниво, истовремено обезличувајќи го изборниот процес. Преку „заробеноста“ на државните институции, медиумската контрола, купувањето гласови, фрагментацијата на опозицијата, тие го кршат еден од клучните принципи на демократијата – непредвидливоста на изборниот процес и промената на власта. Згора на тоа, монополизацијата на власта од страна на сегашните економски, политички и често криминални елити во регионот е далеку поширока и подлабока отколку во социјализмот. Секако, во социјализмот немаше повеќепартиски избори, но социјалната, политичка и економска институционална рамка беше во многу аспекти далеку поинклузивна, подецентрализирана и поправична.

Во крајна линија тоа води до еден поширок парадокс поврзан со посткомунизмот. Во пресрет на големите општествени промени во доцните 1980-ти, антикомунистичките сили во Југославија ветуваа демократизација и слобода преку слободни повеќепартиски избори, и економски просперитет преку либерални економски реформи и приватизација. 25 години подоцна, ниту едно од овие ветувања не е исполнето. Транспарентни, демократски институции постојат само на хартија; граѓанското општество е сведено на неколку невладини организации финансирани од странство; јазот меѓу малцинството на екстремно богати и мнозинството кое се бори за опстанок постојано се зголемува. Во центарот на сето ова е новиот „посткомунистички“ тип на партија која има свои членови и гласачи во јавните институции, медиумите, економскиот сектор, полицијата, армијата, дипломатската служба, во образовните институции. Накусо, посткомунистичките елити не донесоа ниту демократизација, ниту пак економски напредок. Единствената вистинска промена е во економската сфера, односно во економската политика на приватизација и дерегулација, за којашто се залагаше „Новата десница“ во осумдесетите. Но, ова не е нешто со коешто десничарски партии може да се гордеат. Иронично, комунистичките партии во Кина и Виетнам докажаа дека се поспособни во управувањето со државните капиталистички економии од десничарските партии во постјугословенските повеќепартиски системи.

Овој модел на семоќни и сеприсутни партии на чело на „компетититвни авторитарни режими“ е присутен во целиот регион, со извесни разлики. Што се однесува до Косово, најсложената и најатипична постјугословенска држава, и „Косовската алтернатива“ предводена од ЛДК (Демократскиот сојуз на Косово) на Ибрахим Ругова и Ослободителната војска на Косово (ОВК) и нејзиниот наследник, партијата ПДК (Демократска партија на Косово) имаа нескриен антијугословенски и антикомунистички став. Поради специфичноста на Косово во рамките на Југославија, како и поради развојот на настаните во доцните 1980-ти, социјалистичка Југославија, Србија и комунизмот често се изедначуваат. ЛДК се појави како популарно и национално движење кое ѝ се спротивстави и на југословенската држава која не го третираше Косово како еднаква федерална единица, и на комунизмот во името на демократијата, слободата и независноста. Сепак, и покрај исклучителната посветеност на мирен отпор, во пракса ЛДК имаше авторитарни тенденции да го контролира целиот „паралелен систем“ во деведесеттите. Иако нејзината моќ беше прилично ограничена во рамките на српската полициска и воена контрола, ЛДК не беше многу толерантна кон внатрешната опозиција. Слично на тоа, и во УЧК, а подоцна и кај раководството на ПДК има сѐ поголеми тенденции на контрола врз политичките, јавните и економските институции.

И покрај тоа, заробената држава и авторитаризмот во Косово се помалку консолидирани отколку во Македонија, Србија или Црна Гора. Сепак, ова не е резултат на отвореноста и посветеноста на демократските вредности од страна на актуелните косовски политичари. Напротив, тоа е резултат на меѓународниот надзор, на фрагментираната политичка сцена и пропорционалниот изборен систем (со една изборна единица).

Современите авторитарни режими не се директна последица на комунистичкото минато. Тие се производ на процесот на неуспешна демократизација кој произведе национални конфликти, економска и социјална стагнација и еден нов тип на политички партии кои успеаја да ја заробат државата, истовремено проектирајќи илузија на повеќепартиска демократија.

New authoritarianism and new struggles against ‘old demons’

Part of the regular assembly “New authoritarian tendencies – a legacy of the past?“. Author: Gëzim Krasniqi

A quarter of a century after the fall of the Berlin Wall, authoritarian and semi-authoritarian tendencies and practices remain very much present in the post-Yugoslav states and even wider. Scholars and local commentators attribute this either to the lack of a liberal democratic tradition, in particular when it comes to civil society, the long lasting legacy of communism or, worse, revert to the well-known self-orientalising tendency that sees the region incapable of modern state-building and democratisation. Although causes of the present phenomenon of limited democratisation are multiple and complex, this is often seen through the lens of historical determinism in general, and communist legacy in particular.

Irrespective of the fact that one cannot dismiss half of century of communist rule in the analysis of the current situation, it nevertheless does not suffice. Moreover, it represents an oversimplified view of the past and present situation and the determining socio-economic factors. The direct correlation that is often built between the pervious system and current (semi) authoritarian regimes is misleading for a number of reasons. Firstly, this view is mostly embraced by right wing, anti-communist and nationalist parties and their affiliates whose raison d’être has become opposition to ideological ‘other’, i.e. socialist Yugoslavia, the League of Communists of Yugoslavia (LCY) and its respective successor parties. As such, their discourse implies that what we have today is only a different version of the old party system and its institutions. However, in practice, across the post-Yugoslav political space, anti-communist and right wing parties have particularly embodied authoritarian tendencies.

Secondly, and most importantly, today’s political systems in the region often display worse tendencies of monopolisation and centralisation than in the socialist period. For the most part, post-Yugoslav countries have established a façade of institutional democracy. With the exception of Slovenia and to a certain extent Croatia, the other states are what Lucan Way and Steven Levitsky (2010) defined as ‘competitive authoritarian regimes’, i.e. civilian regimes in which formal democratic institutions exist and are widely viewed as the primary means of gaining power, but in which incumbents’ abuse of the state places them at a significant advantage vis-à-vis their opponents. Mostly nationalist right wing parties and ‘strongmen’ have managed to create an illusion of multi-party democracy at the local and national levels while effectively stripping elections of efficacy. Due to state-capture, media control, vote buying, fragmentation of opposition they have violated one of the key principles of democracy – unpredictability of the electoral process and change of power. Moreover, monopolisation of power by the current tiny economic, political and often criminal elites in the region is far wider and deeper than in socialism. Clearly, in socialism there were no multi-party elections, but the social, political and economic institutional setting was in many respects far more inclusive, decentralised and fair.

Ultimately, this leads to a wider paradox related to post-communism. On the eve of major systemic changes in the late 1980s, anti-communist forces in Yugoslavia promised democratisation and freedom, to be installed through free multi-party elections, and economic prosperity to be realised through liberal economic reforms and privatization. 25 years down the road, none of these promises have been materialised. Open and democratic institutions exist only on paper; civil society is reduced to a handful of foreign-funded NGOs; the gap between a tiny minority of rich people and a struggling majority increases constantly. At the centre of all this is the new ‘post-communist’ type of party that has its members and voters in public institutions, media, economic enterprises, police, army, diplomatic service, schools and universities. In a word, the post-communist elites brought neither democratisation nor economic progress. The only real change is in the economic sphere with the introduction of economic policies of privatisation and deregulation, championed by the ‘New Right’ in the 1980s. But this is not something right-wing parties can be proud of. Ironically, China’s and Vietnam’s Communist Parties have proven even more capable of managing state capitalist economies than right-wing parties in post-Yugoslav multi-party systems.

This pattern of all-powerful and omnipresent parties than run competitive authoritarian regimes is present throughout the region, with different degrees and nuances. As regards Kosovo, the most complex and atypical post-Yugoslav state, both the post-1989 ‘Kosovar Alternative’ led by LDK (Democratic League of Kosovo) and Ibrahim Rugova and the Kosovo Liberation Army (UÇK) and its successor party PDK (Democratic Party of Kosovo) had a clear anti-Yugoslav and anti-communist attitude. Due to Kosovo’s unique history in Yugoslavia as well as developments in the late 1980s, socialist Yugoslavia, Serbia and communism came to be seen almost as synonymous. LDK emerged as a popular and national movement that opposed both a Yugoslav state that does not treat Kosovo equally and communism in the name of Democracy, Freedom and Independence. Yet, irrespective of its unmatched restraint and commitment to peaceful resistance, in practice it demonstrated a rather authoritarian tendency to control the whole Kosovo Albanian ‘parallel system’ in the 1990s. Although its power was very limited under the total Serbian police and military control, it was not very tolerant to dissenting voices from inside. Similarly, UÇK’s and then later on PDK’s leadership has shown increasing tendencies of controlling political, public and economic institutions.

Nonetheless, state-capture and authoritarianism in Kosovo is less consolidated than in countries like Macedonia, Serbia or Montenegro. However, this does not stem from the open-mindedness and commitment to democratic values of Kosovo’s present politicians. Rather, it is a result of international supervision, a fragmented political scene and a proportional representation electoral system (with one constituency).

In sum, current authoritarian regimes do not stem directly from the communist past. Rather, they are a product of a failed democratisation process that brought national conflicts, economic and social stagnation and a new type of political parties that have managed to capture the state while projecting an illusion of a multi-party democracy.

Авторитарни тенденции во регионот помеѓу „тогаш“ и „сега“: недоволно видливата материјалност на регионален авторитаризам

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?. Авторка: Данијела Мајсторовиќ. Превод: Е.Б.С.

Размислувајќи за авторитарните тенденции на Балканот, неизбежно е соочувањето со регионалните „моќници“, коишто, и покрај суштинските разлики меѓу нив, тука за момент ќе бидат претставени како своевиден амалгам. Она што ги одликува е попуштање предискушението на популизмот, луксузниот животен стил и сомнителните бизнис активности без никаква отчетност пред јавноста и пред еден либерален демократски телос, коишто, ако некогаш се оформи, ќе биде и лекот за сето тоа. Припишувањето на овие тенденции на социјалистичкото, еднопартиско југословенско минато е погрешно не само затоа што премногу лесно го отфрла социјалистичкиот политички имагинариум како важно идејно „депо“ на рефлексивна носталгија и на еден поинаков начин на размислување, туку и фрла сенка врз материјалните и политичко-економски аспекти на актуелните политички елити во регионот, нивното доаѓање на власт и нивниот бесчувствителен и пресметан интерес да се стори сѐ само за да се остане на власт. Ова исто така е во спротивност со состојбата на теренот.

Секое психологизирање на авторитаризам или негово сведување на „историја која се повторува“ без да се земе предвид контекстот е длабоко проблематично бидејќи е лишено од конкретна материјалност, која најдобро може да се објасни преку комбинација на политичко-економска анализа и идеолошка критика. Она што им ја обезбедува моќта на етнонационалистичките елити, вклучувајќи ја моќта на Изетбеговиќ или моќта на Додик во босанско-херцеговскиот пример, не е нивниот авторитаризам, туку Дејтонскиот мировен договор. Покрај тоа што донесе мир во БиХ, како резултат на неговиот комплексен механизам за поделба на моќта, Договорот создаде вонредна состојба во која постојано мора да се управува со нередот, како од домашна, така и од меѓународна страна. Незанемарувајќи го тоа дека и некои меѓународни политичари профитираа од Босна, локалните олигарси успеаја да го зачуваат и прошират сопствениот имот, стекнат со помош на војната и сивата економија, со тоа што се ослободени од кривичниот законик на државата и не одговараат пред никого, само врз основа на Дејтонскиот договор.

За време на првата деката после Дејтон, ресурсите беа редистрибуирани од јавна во државна, односно доминантно партиска сопственост. Во периодот 2006-2014 година бевме сведоци на ослабено влијание на меѓународната заедница и зголемено влијание на етнонационалистичките елити, базирано на матни приватизации на стратешки претпријатија. Овој тренд беше надополнет со исклучувачка, националистичка и прото-патрихархална реторика која помогна да се замагли обогатувањето на поствоените елити за време на војната и транзицијата, притоа затскривајќи ги капиталистичките мотиви зад војната, кои имаа за цел да ги уништат или приватизираат државниот имот и заедничките добра, но и заедничките мината, трауми, економии и иднини.

Покрај тоа, војната и приватизацијата ги уништија поранешните индустриски гиганти, како и помалите претпријатија, соголувајќи ги босанско-херцеговските работници од сопственоста на нивните претпријатија и преку масовни отпуштања, лишувајќи ги од нивната основна економска способност. Во повеќето планови за „постконфликтна реконструкција“ на БиХ, приватизацијата беше клучна компонента во пазарната реформа, без воопшто да се размислува за социјалните последици. Меѓународната заедница и локалните елити напорно работеа на безбедно насочување на транзицијата кон капитализам и на уништување на сите сеќавања на постоечкиот социјализам. За време на овој период, авторитаризмот на локалните етнонационалистички елити се засилуваше и сѐ повеќе се вкоренуваше, што и не беше така тешко ако се земе предвид недостатокот на подемократски акции и граѓанско учество во јавниот живот. За сето тоа време изгледаше како војната помеѓу различните етнички групи дискурсивно сѐ уште да трае. После 20 години мир, немаше речиси никаков консензус во врска со минатото и никакво сериозно доведување во прашање на тоа што се случи со заедничките добра.

Болното будење во февруари 2014 во БиХ и мај 2015 во Македонија, видливо во форма на протести и пленуми, успеа барем привремено да пружи отпор на вкоренетата приватизација и поствоениот национализам. Веќе не стануваше збор за Дејтон и демонстрантите за момент ги прекинаа сопствените соучество и вклученост во етнопартократијата и клиентелизмот, поставувајќи се како разгневени субјекти кои во несигурни времиња инсистираа на директна демократија, делумно преку насилство и делумно преку способност за самоорганизирање соочувајќи се со неуспешната држава. На пример, работниците од тузланската фабрика за детергенти „Дита“ со години протестираа и дури ги криеја средствата за производство во надеж дека повторно ќе ги користат за производство и продажба на детергенти и дека ќе можат да живеат од сопствената работа.

Сите овие промени ги потресоа авторитарните тенденции. Но овој пат не беше заради некаква демократска пракса научена од Западот, насочена кон борба против поранешните социјалистички идеолошки навики. Не беше заради тоа што комплексната поделба на власта одеднаш проработе. Беше после неуспешниот државен социјализам во Југославија, чии остатоци се распарчија во војната. Беше откако нашите трауми и економии не можеа веќе да бидат замолчени и беше покрај национализмот кој ги замени некогашните братство и единство. Се надевам дека научената лекцијата, спротивна на сѐ што знаевме после војната во 90-тите, е дека единствен начин да се спротивставиме на авторитаризмот на неколкумина е засекогаш да се откажеме од нивните богатства и капиларниот социјализам кој бара техники и стратегии на владеење.

Authoritarian tendencies in the region between “then” and “now”: the lacking visibility of materiality of regional authoritarianism

Part of the regular assembly “New authoritarian tendencies – a legacy of the past?“. Author: Danijela Majstorović

When thinking about authoritarian tendencies in the Balkans, one inevitably envisages the regional ‘strongmen’, who, despite their intrinsic differences, will here for a moment be thought of as amalgamated. One thinks of them as pandering to the populist temptation, living luxurious lives and doing shady business without being accountable to the public, and some liberal democratic telos, which, if reached, will be a cure for it. Ascribing these tendencies to the socialist, one-party Yugoslav past is a mistake that too easily dismisses not only the socialist political imaginary as an important repository of reflexive nostalgia and a way of imagining otherwise but also gravely obfuscates the material, politico-economic aspects of the current political elites in the region, their coming to power, and their cold and calculated interest to do anything it takes to remain in power. It also runs contrary to the truth on the ground.

Any psychologising on authoritarianism or its reduction to ‘a history that repeats’ without accounting for the context is deeply problematic because it lacks the concrete materiality that can be best explained through a combination of political economy analysis and critique of ideology. What secures the power of ethno-nationalist elites, and Izetbegović’s or Dodik’s power, to use the Bosnian-Herzegovinian example, is not their authoritarianism, but the Dayton Peace Agreement. It did bring peace to BiH but it also, because of its complex power-sharing mechanism, created a state of exception in which disorder constantly need to be managed, both domestically and internationally. Notwithstanding some international politicians’ profiting off of Bosnia, the local oligarchs have kept and expanded their property, acquired both through the combat and shadow economy, by being exempt from the state’s criminal code and answerable to no one, solely on the basis of Dayton.

During the first decade after Dayton, resources were redistributed from publically-owned to state-owned or dominant party-owned. The years between 2006-2014, saw a weakened international community influence while the ethno-nationalist elites influence, based on shady privatisations of strategic enterprises, grew stronger. Simultaneously, it was coupled by the exclusionary, nationalist, proto-patriarchal rhetoric as it helped obfuscate the postwar elites coming to money during the war and transition hiding the capitalist motivation behind the war, which was to either destroy or privatise the public property and the commons, but also commonly shared pasts, traumas, economies and futures.

Additionally, the war and privatisation devastated former industrial giants as well as smaller enterprises stripping the BiH workers of their ownership over their enterprises and depriving them of their basic economic abilities through mass layoffs. In most ‘post-conflict reconstruction’ plans for BiH, privatisation was a key component of market reform without even considering the social consequences. Both the international community and the local elites worked hard to securely tether the transition to capitalism and to obliterate any memory of the existing socialism. During these years, the authoritarianism of the local ethno-nationalist elites grew stronger and more entrenched, which was relatively easy given the lack of more democratic action and civic participation in public life. All this time, it looked as the war between different ethnic groups was still discursively on as after 20 years of peace there was almost no consensus on the past and no serious questioning of what ever happened to the commons.

The painful awakening in February 2014 in BiH and in May 2015 in Macedonia, visible in the protests and plenums managed at least temporarily to resist the entrenched privatisation and war-fuelled nationalism. This was no longer ‘about Dayton’ as protesters for a moment halted their own complicity and participation in the ethno-partocracy and clientelism emerging as indignant subjects who in insecure times insisted on a form of direct democracy, partly through violence and partly through people’s ability to self-organise realising the failing State. Workers of Tuzla’s detergent factory Dita, for instance, protested for years and even hid their means of production hoping for a moment when they would start using it again to make and sell detergent and be able to live off of their work.

In the wake of all these changes, we saw authoritarian tendencies deeply shaken. Only this time, it was not because of some Western-learned democratisation practice aiming at countering the former socialist ideological rut. It was not because the complex power-sharing suddenly worked. It was after the failed state-socialism of Yugoslavia, the vestiges of which crumbled in the war. It was after our traumas and economies could no longer be silenced and it was in spite of the nationalism that replaced the previously known brotherhood and unity. I hope it was a lesson learned running counter to everything we have known after the 1990s war – that the only way to counter the authoritarianism of the few was to denounce their riches and capillary governmentality-demanding socialism forevermore.