Месечна архива: јуни 2015

16762642034_099069b947_o

Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување (прв дел)

Во новото дводелно вонредно заседание, ангажираме различни искуства на политичкото организирање и граѓанскиот отпор против владеачки режими.

Поттик за новото заседание се протестите што отпочнаа во Македонија на 5 мај 2015 година за правда и против полициско насилство. Секојдневните протести дополнително се проширија со барање за оставка и правна одговорност на целата Влада и се надоврзаа на долгогодишната приказна за граѓанско незадоволство од владините политики. Ангажирани граѓани и организации дотогаш веќе имаа отворено различни фронтови и бараа увид и поголема контрола на граѓаните во одлуки што политичари од институциите ги носат во нивно име. Освен против полициско насилство, се протестираше против моделите на урбанизација, загадувањето, во одбрана на студентските права и достапноста на квалитетно јавно образование, за еднаквост пред институциите, во име на социјалната правда и работничките права, против хомофобијата и хетеронормативните закони, и за медиумската слобода.

Целта на заседанието е да ангажираме искуства од различни простори што критички се осврнуваат на прашањето за омасовување на отпорот, неговата кохезија и начините на застапеност (кој зборува, за кого и за што дејствува). Вклучуваме искуства на граѓанскиот отпор против владеачки режими преку границите, низ светот и во Македонија. Прашуваме, кон што е насочен граѓанскиот отпор и како се гради?

Првиот дел од ова заседание донесува четири меѓународни осврти:

 

Уредници на заседание: Мила Шопова, Елена Б. Ставревска и Анастас Вангели

Фото: Ванчо Џамбаски

За борбите, протестите и пленумите во Босна и Херцеговина

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автори: Зоран Вучковац и Емин Еминагиќ

Сликите од Босна и Херцеговина во пламен кои за време на протестите во февруари 2014 година го обиколија светот беа само врвот на сантата лед која ја парализира земјата од војната наваму. Демонстрантите излегоа на улиците и ги запалија владините згради како симболичен чин кој укажува на суштината на бројните проблеми. Поддржани од Дејтонскиот мировен договор, институциите во земјата во голем дел станаа партиска олигархија, активно зачувувајќи и репродуцирајќи ги етничките поделби веќе дваесет години. Никнати од огнот, пленумите или јавните заседанија се појавија не само како резултат на потребата за активно граѓанство и директна демократија, туку и како негодување и повик да се престане со бесрамниот грабеж на јавноста и на природните ресурси преку клиентелизам и криминални приватизации. Во даден момент, имаше и извици на бестрашен говор помеѓу граѓаните на Босна и Херцеговина во обид да се преосвои политичкиот јазик кој им беше оспоруван од крајот на војната. Првпат во повоениот период, во медиумите можеа да се сретнат изрази како солидарност, социјална правда и еднаквост, наместо вообичаената етно-националистичка идентитетска реторика, која е постојано присутна во јавниот дискурс во Босна и Херцеговина.[1]

Барањата кои се оформија за време на протестите и пленумите не се појавија во вакуум; тие се резултат на долгогодишно искажување јавна непослушност и повици за зголемена солидарност. На протестите и пленумите им претходеа неколку настани во кои Босанците и Херцеговците ги надминаа етничките поделби во борбата за заедничкото. Такви беа примерите на Тузланскиот студентски пленум во 2009, протестите на работниците во Тузла во последните десет години, протестите во Пицин парк во Бања Лука во 2012 и сараевската „бебелуција“ годината потоа.

Во случајот со Пицин парк, граѓаните јасно кажаа дека борбата за паркот е „метафора за заедништво што отвора простори за комуникација и акција“ против употребата на „сила и контрола во секојдневниот живот и надмените политичари, а за праведно општество“. Протестот беше поддржан од двете страни на ентитетската линија, маргинализирајќи ги етно-националистичките проблеми за сметка на заедничката кауза – борбата за јавен простор. Бебелуцијата или протестите за ЕМБГ се случија година подоцна и повторно укажаа на недостатокот на функционална држава и отчовечувањето на граѓаните низ етно-националистичката матрица.[2]

За тузланските протести и претставувањето

Иако Босна и Херцеговина е полна со примери за солидарност во акција, станува очигледно дека секој нов протест има сопствена нулта точка. Малку е направено за да се зачува наследството од претходните борби, а уште помалку да се креира платформа за споделување искуства и капацитети помеѓу локалните активисти. Демонстрантите и активистите лесно се изолираат и криминализираат без соодветна правна и медиумска поддршка. Во Босна недостасуваат физички ослободени простори, а и левицата и НВО секторот функционираат во герилски стил, без јасна визија за промена и реформа или систематски пристап кон целосно нефункционалната држава. Пример за тоа е новиот Компакт за раст и работни места, пакет реформски мерки на ЕУ за Босна, резултат на британско-германската иницијатива. Инсистирајќи на економски наместо политички реформи и наводно земајќи ги предвид потребите на луѓето, Компактот буквално ги киднапира босанските протести од 2014 со цел да се изврши притисок за нови мерки на штедење и реформи на пазарот на трудот, но преку истите неолиберални политики кои се користат од војната наваму. Истовремено, во Република Српска во забрзана процедура се неколку закони за јавните простори и за правото на протест, што значајно ја стеснува можноста за искажување незадоволство. Иако постојат знаци на здружување преку ентитетската граница и акции кои ги надминуваат идентитетските политики, Босна и Херцеговина мора да ги задржи сеќавањата на работнички, антифашистички и антинационалистички борби, како и на урбани (од кои сите се политички, секако) борби. Покрај ова, има потреба и од подобро координирана регионална акција, како би се избегнало повторување на истите грешки од слични групи.

[1] Arsenijevic, Damir (ed.) Unbribable Bosnia and Herzegovina – The Fight for the Commons, Nomos, 2014.

[2] Заради политичките несогласувања околу единствените матични броеви (ЕМБГ), на новороденчињата не можеше да им бидат издадени пасоши и тие не можеа да патуваат во странство. Берина Хамидовиќ, тромесечно бебе, почина затоа што не можеше да добие соодветна медицинска грижа во странство.

(Евро)Мајдан заврши, Револуцијата на достоинството продолжува

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Олга Зелинска 

Во зимата 2013-2014 година, Украина се појави на насловите на меѓународните вести. (Евро)Мајдан беше второто, по „Портокаловата револуција“ во 2004 година, сенародно несогласување во кратката историја на земјата. Во двата случаи луѓето излегоа на улиците заради чувството на растечка неправда (непочитување на властите, несфаќање на потребите на луѓето и зголемена корупција), придружена со продлабочена социо-економска криза.

Пред настаните, всушност, социолозите укажуваа на високо и стабилно ниво на незадоволство и подготвеност да се протестира. Ова беше игнорирано од страна на Јанукович. Претходните обиди за протести (против даноци, јазична политика, прикривање од страна на полицијата и корупција во судството) не успеаја да се омасоват под неговиот репресивен режим. Пролетта 2013 година опозицијата не успеа да добие доволно поддршка за кампањата „Дигни се Украино“. Оттаму, излегувањето на луѓето на улиците на Киев беше изненадување за владата, опозицијата и аналитичарите.

Одложувањето на потпишувањето договор помеѓу ЕУ и Украина беше искрата за првиот „граѓански“ Мајдан на Плоштадот на независноста, што ги обедини граѓанските активисти, студентите и обичните Киевчани. Реакцијата на опозицијата беше брза – не можеше да се игнорира таков важен елемент од предизборната промоција. Неколку дена подоцна, 300 метри подолу, на Европскиот плоштад, се појави „политички“ Мајдан. Цела недела лидерите на двата Мајдани дискутираа планови за здружување на напорите. На крај, она што ги обедини нив, но и илјадници други кои пристигнуваа од бројни градови каде се протестираше и од источниот, и од западниот дел на земјата беше бруталното тепање на студентите.

Како што режимот ја зголемуваше бруталноста со полициски напади и правна репресија, демонстрантите продолжија да пристигнуваат во Киев, се менуваа, градеа барикади и учеа самоодбрана. Анкетите покажуваат дека 70% од учесниците во киевскиот Мајдан дошле самоиницијативно, 12% преку невладини организации и само 12 до 13% (во различни периоди) дошле преку политичка партија. Оттаму, тие не беа наклонети кон послушност кон ниедна институција и истовремено самите сносеа одговорност за своите дела.

Опозицијата мораше да побара мандат од Мајдан да преговара со властите. Тоа не беше лесно. 83% од демонстрантите беа одлучни да останат на Мајдан до задоволувањето на сите барања. Барањата беа обемни, особено откако полицијата пукаше на демонстраторите. Тие вклучуваа оставки на Претседателот, Парламентот и Владата, како и промена на односите на моќ преку предвремени избори. Со оглед на тоа дека властите единствено беа подготвени за мали отстапки, преговорите се соочија со „невозможна мисија“. Така и се случи.

По јавното негодување од страна на толпата на резултатите од преговорите кои ги соопшти опозицијата, лидерот на еден од Мајданите се качи на бина и му даде ултиматум на Претседателот: „поднеси оставка до утре, 10:00“. Немаше потреба двапати да му се повторува на Јанукович; тој ја напушти земјата уште истата вечер.

Но, сепак немаше „среќен крај“. Мајдан заврши, но Револуцијата на достоинството продолжува. Земјата се соочи со претседателски и парламентарни избори, но и со битка околу анексијата на Крим и со болниот конфликт со Русја на исток. Реформите се спори, а очекувањата на граница од разочарувања. Ако суштинските причини за протестот продолжат да се игнорираат, експерите велат дека Мајдан 3 е возможен.

Начини на отпор и плоштадот Тахрир

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Дина Фергани

Плоштадот Тахрир зазема посебно место во современата политичка мисла. Тој прерасна во иконичен сон за урбаниот отпор во светот и место да се испитаат можните начини на отпорот што го градеа Египќаните.

Во раната фаза на египетската револуција, Тахрир функционираше како обединувачка алатка и оттука и прерасна во утописка скица на која се исцртуваа сите политички планови. Во тој период беше прилично едноставно да се организираат различни политички струи и лица околу заедничка цел—падот на Мубарак и сето она што ја претставуваше неговата полициска држава. Околу ова барање се зближија исламисти, марксисти, националисти, либерали и сѐ што се најде во редовите помеѓу, вклучувајќи и мислители, работници, студенти, свештени лица и други. Плоштадот Тахрир сплоти безброј луѓе и врски што надвор од ова место одвоени активно ги држеше хегемонистичката моќ на капитализмот и државата. Но, како напредуваше револуцијата, така Тахрир стануваше сѐ поисполнет со контрадикции.

Во текот на египетската револуција, спријателените на плоштадот прераснаа во непријатели, во класична дијалектика на борба за моќ. Привременото сојузништво меѓу Муслиманското братство и неколку револуционерни сили се распадна кога Братството дојде на власт и ги исклучи сите струи од кои претходно добија поддршка за време на општите избори. Како реакција, револуционерните сили се појавија во голем број на протестите што се оддржаа на 30 јуни 2013 година и што како последица на власт го донесоа Сиси. Истовремено беа објавени неколку извештаи за насилство врз жени што се случуваше во екот на револуцијата, додека траеше ослободувањето и при прославите. Инцидентите не ја разводнија потентноста на плоштадот како алатка на отпорот. Напротив, на виделина ја изнесоа комплексноста на урбаниот отпор.

Плоштадот Тахрир функционираше како алтернативен град и беше поделен на три главни области: воен фронт, тампон зона и област за социјални услуги (теренски амбуланти, уметнички зони, колективни училишта). Врската меѓу луѓето на овие места не беше егалитарна. Класата и родот беа одлучувачки фактори во распределбата на луѓе и моќ. Воениот фронт беше на маргините на плоштадот, таму каде што демонстрантите влегуваа во судир со полицијата за да задржат контрола на територијата. Оваа област беше сржта на Тахрир зашто ниту едно заседнување на простор немаше да биде возможно без активна борба да се оствари право на просторот. Во оваа област насилството беше најизразено и областа првенствено (но не исклучиво) беше окупирана од мажи, млади работници и припадници на средната класа. Родовата одвоеност и тука беше видлива, зашто жените често беа обесхрабрувани да се движат кон фронтот. Сепак, нив ги имаше во поголем број на маргините од фронтот кадешто даваа лекови, ги ублажуваа ефектите од солзавец, вршеа преврски и залекуваа рани од гумени куршуми. Втората област од плоштадот беше тампон зоната, простор меѓу фронтот и останатиот дел од градот. Од оваа област се влегуваше на плоштадот и таа беше опсипана со различни контролни пунктови што ги организираа граѓани. Областа видливо ја одразуваше политичката волја на оние граѓани што беа присутни и беше најразновидната област, гледано по општествени групи. Во последната област се наоѓаа теренските амбуланти во кои волонтерски работеа доктори и фармацевти. Лицата за медицинска помош ги имаше на ќошињата, но често беа лоцирани и во околни џамии и цркви зашто затворената архитектура ги правеше овие места побезбедни. Интересно е што религиски институции беа место во кое се нудеше помош и во пошироките градски подрачја, особено заради лошата состојба на јавните установи. Плоштадот претставуваше град управуван од граѓаните, со ригидна структура што соодветствува на познати форми за организирање на просторот својствен за неколку урбани места. Граѓаните нудеа услуги, не во индивидуалистичката неолиберална смисла каде пристап им се гарантира само на потрошувачи што може да акумулираат капитал, туку како колектив.

Во разговор за потентноста на колективното организирање, корисно е сега да се осврнеме на Грамши, италијанскиот политички теоретичар којшто ја разгледуваше хегемонијата како поим и согледа ограничување на политичкото дејствување во капитилистичкото владеење: чинот на отпор во капитализмот одново ќе ги создава односите на моќ во системот наместо да ги менува. Грамши посочува на два вида контрадикторна свест. Една ја формира колективот со организирање и трансформирање на светот. Другата се заснова на некритичко восприемање на старите општествени односи. Дијалектиката меѓу двете создава политичка акција што води кон промена. Може да се каже дека плоштадот Тахрир беше посредникот на оваа дијалектика; на тој простор демонстрантите ги искусија двата вида свесност. Оваа дијалектика од плоштадот направи место на промена на свеста и место на кое се испитуваа можните начини на отпор, а тоа беше првиот чекор во изблиците на отпор што продолжија.

 

Користена литература:

  • Gramsci, Antonio, Quintin Hoare, and Geoffrey Nowell-Smith. Selections from The Prison Notebooks of Antonio Gramsci. New York: International Publishers, 1971.

Отпорот во Тајланд една година по воениот удар во 2014

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Рангсиман Ром

Состојбата и формите на отпор во Тајланд денес се нераздвојни од последиците со кои секојдневно живееме по воениот удар што се случи во мај 2014 година. За да се разбере воениот удар од 2014 година, ќе се осврнам кратко на денешниот контекст, и тоа на неколку специфични последици што настанаа како резултат на друг воен удар, тој од 19 септември 2006 година.

Воениот удар во 2006 година имаше намера да го отстрани тогашниот премиер Таксин Шинават од политичката партија Тај Рак Тај. Со јавните политики што ги скрои, како на пример „здравствена нега за 30 тај бати [50 денари]‟ и „месен фонд‟, Шинават уживаше висока поддршка меѓу населението во осиромашените региони во Тајланд, северот и североистокот. Но, Шинават не беше омилен кај средната и високата класа, пред сѐ од главниот град Бангкок, а и на елитите во земјата кои се поврзани со виша политичка инситутција (што не смеам да ја именувам). Овие луѓе се уверени дека Таксин е против монархијата, едно единствено тврдење, но доволно за Тајланѓаните да мразат некого. Следбениците на Партијата на демократите го делат истиот став за Таксин. Истото обвинување продолжуваат да го користат против сите со спротивставени ставови. По воениот удар од 2006 година, се појавија Црвенокошулашите (Red Shirts)—граѓанско движење против воениот удар, про-демократско, со поддршка за и поддржано од партијата на Шинават, Тај Рак Тај.

Конфликтот и политичката подвоеност на ројалисти и продемократско движење продолжи дури и откако партијата Пуа Тај (тогаш со име Моќта на народот, партија што се оформи од забранетата Тај Рак Тај по воениот удар) оствари значителна победа на изборите во 2007 година. Низ годините, Црвенокошулашите организираа протести, но исто и граѓанското движење од опозицијата, Жолтокошулашите (поддржано од елитите и од вишата политичка институција). Раздорот продолжи да расте кога Партијата на демократите без избори го презеде премиерското место. Во 2010 година, над 70 цивили беа убиени кога армијата насилно растури демонстранти што со месеци го окупираа делот во Бангкок што важи за финасиски и шопинг центар. Ниту еден функционер нема понесено одговорност за тоа што се случи, иако партијата Пуа Тај ги доби изборите следната година.

Воениот удар што се случи на 22 мај 2014 година со поддршка на тајландските елити беше уште еден обид да се уништат Црвенокошулашите, но и други продемократски групи граѓани што не се поврзани со политички партии. Сепак по ударот во 2014 година, немаше знак на отпор ниту од Црвенокошулашите, ниту од партијата Пуа Тај. Двете како да се потчинија што им се одметна моќта. Тогаш се појави движењето против воениот удар, денес составено првенствено од студенти-активисти и други граѓански групи. На пример, „Лигата за демократија на либералниот Тамасат‟ е група на студенти-активисти која дебатира за тековната политичка структура и се бори против злоупотребата на функции, воениот удар и неправедните закони. Ова, како и други движења имаат мал капацитет, ако ги споредиме со Црвенокошулашите, но се независни од политички партии. Секаква поврзаност на движење со постоечка политичка партија претставува основа за напад врз движењето, независно на намерата на движењето. Исто така, се случува политички партии да не застанат зад своите поддржувачи. На пример, голем број Црвенокошулаши беа окривени и добија обвиненија за сериозни дела само затоа што ја бранеа партијата Пуа Тај во овој период, но партијата не застана во нивна одбрана.

Протестите против воениот удар од 2014 година почнаа следниот ден. Веќе на 23 мај на улиците излегоа и се придружија во отпорот студенти од повеќе универзитети и граѓани активисти. Движењето држеше на интензитет приближно три недели и наиде на голема поддршка кај граѓаните. Во екот на протестите имаше илјадници по улиците. Социјалните медиуми беа одлучувачки фактор во движењето. Во првите две недели по воениот удар социјалните медиуми се покажаа како успешен метод. Студентите и активистите можеа да се обратат на многумина за да ги повикаат на отпор. Но, јавните објави ненамерно ги издаваа на хунтата и местата на собир, па хунтата се појавуваше на најавените места за да ги растера насобраните, некогаш и со примена на насилство. Предводници на групите беа повикувани на информативни разговори, апсени или добиваа закани и затоа организирањето на отпорот одеше многу тешко. Членови од некои групи и понатаму редовно се посетувани од воени лица на т.н. дсициплински разговори. Други членови се соочуваат со обвиненија за непочитување на наредби издадени од хунтата, престап за кој може да уследи и доживотен затвор. Заради тоа, многумина од групите на отпор побегнаа од земјата.

Денес е тешко да се изрази отпор. Јавен политички собир, дури и со неколку луѓе, се смета за прекршување на наредбите на хунтата. Се прекинуваат или под принуда се откажуваат настани на кои се промовираат ставови различни од тие на хунтата. На пример, во мај 2015 на годишнината од последниот воен удар, повеќе студенти и граѓани кои имаа намера да се придружат на мирољубив и симболичен настан беа повредени и уапсени од полицијата. Неодамна, по наредба на хунтата беше откажан разговор за човекови права во Тајланд што требаше да се оддржи во новинарски клуб во Бангкок. Сѐ на сѐ, отпорот денес се јавува суптилно. Со настани како јадење сендвич или гледање на филмот „Игрите на гладните‟ на оние кои сметаат дека хунтата не влијае на текот на нашите животи им покажуваме дека дури и вообичаена активност, како јадење сендвич или гледање филм, може да биде суспендирана во диктатура. Најмалку суптилен беше чинот во текот на годишната политичка парада на Универзитетот Тамасат. Тамасат има водечка улога во политичката историја на Тајланд и затоа се очекуваше студентите да се искажат против владата. И покрај ова, организирањето станува сѐ потешко. Активистите станаа цел на тајните служби. Добиваат и директни закани. Иако хунтата изјави дека нема да поднесе обвиненија против студентите кои беа уапсени во мај 2015 година, неколумина од нив добија покани да се пријават кај полициските служби и извесно е дека против нив ќе има обвинение. Граѓаните се исплашени и обесхрабрени да се придружат или искажат поддршка на отпорот од причина што движењето се оцрнува во медиумите и на социјалните мрежи. Се упатуваат лажни обвинувања дека движењето е поддржано од Таксин Шинават или дека движењето е само форма на Црвенокошулашите, движење што нема поддршка кај средната и високата класа во главниот град Бангкок. Кампања за оцрнување тече и на социјалните медиуми, еден вид на лов на вештерки, за да се дискредитираат студенти и активисти.

 

Слика на студент активист и професор со продемократска ориентација, за кого јавно се знае деке е хомосексуалец, објавена со хомофобичен сленг испишан на тајландски и со значење „педерска банда.‟ 2014
Слика на студент активист и професор со продемократска ориентација, за кого јавно се знае дека е хомосексуалец, објавена со хомофобичен сленг испишан на тајландски и со значење „педерска банда.‟ 2014

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кратко по 22 мај 2015 година, на насловни страници се појави сликата на студент активист како се противи на полицијата. Фејсбук страница ја користи сликата од насловната за да ја спореди со фотографија од некој друг за да ја наведе јавноста на мислење дека студентот активист е човек што тепа будистички свештеник. Мај 2015.
Кратко по 22 мај 2015 година, на насловни страници се појави сликата на студент активист како се противи на полицијата. Фејсбук страница ја користи сликата од насловната за да ја спореди со фотографија од некој друг за да ја наведе јавноста на мислење дека студентот активист е човек што тепа будистички свештеник. Мај 2015.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Студентите и граѓаните активисти упорно работат против оваа кампања, но напорите се чинат недоволни. Лаги, оцрнување и напад на репутацијата претставуваат пречки за отпорот да се прошири меѓу луѓето. Во Тајланд оштеството ќе се исклучи од фреквенцијата на нашата програма ако им се сервира дека нашата цел и таа на политичките партии не се водени од интересот на народот. Затоа, нашето движење според мене мора да остане верно на својата цел и да опстои. Сакаме да зборуваме со нашите симпатизери, но и со тие што се против нас.

Граѓаните на Тајланд секојдневно се сооочуваат со абсурдите на хунтата.

Ние ќе продолжиме со борбата!

Borjan

Македонската празна демократија

Текстот првично и интегрално беше објавен на англиски јазик за New Eastern Europe на 2 јуни 2015 година. Автор: Борјан Ѓузелов

Во 1997 Фаред Закарија во својот познат есеј „Подемот на илибералната демократија“ забележа дека слободните и фер избори не секогаш се доволен предуслов за воспоставување на моделот на либерална демократија кој постои во развиените западни држави. Наспроти тоа, тој истакна дека повеќепартиските избори во некои од демократиите во развој може да дадат легитимитет на нова генерација на автократски и корумпирани политичари кои што не ги почитуваат основните либерални вредности на поделба на власта, владеење на правото, почитување на човековите права и така натаму.

Денес Македонија е типичен пример за хибридна, илиберална, односно ограничена демократија. За првпат избран во 2006 година, премиерот Никола Груевски, со својата реформирана ВМРО-ДПМНЕ понуди ентузијастичка програма за реформи наречена „Преродба“. Во следните неколку години, неговиот нов технократски пристап кој иницијално требаше да придонесе кон еконономски раст и вработувања, всушност креираше „политички левијатан“, каде што слично како во социјализмот, државата повторно беше изедначена со партијата. Имено, одлуките за вработување во јавниот сектор и дистрибуцијата на јавни ресурси беа арбитрарно контролирани од страна на највисоките партиски функционери, надзорните органи и судството беа злоупотребувани за пресметка со политичките непријатели, додека медиумите беа ставени под директна контрола на владејачката партија.

Оттогаш наваму, во последните девет години, Груевски и неговата ВМРО-ДПМНЕ успеаја да воспостават стабилна база на јавна поддршка којашто им обезбеди победи на сите изборни циклуси во меѓувреме. Оваа поддршка, покрај вообичаените демократски причини, во голема мера се базираше и на неколку исклучително авторитарни и илиберални особини на власта.

Имено, уште од почетокот на владеењето на Груевски, неговиот микроменаџмент на јавните институции и ресурси, како и нивната злоупотреба за партиски интереси креираше распространет клиентелизам каде што граѓаните беа условени да ја подржуваат партијата како услов да добијат вработување или пак да ја задржат својата работа во јавниот сектор. Исто така, бизнисите кои што не беа блиски до партијата се соочуваа со нефер конкуренција: јавните набавки беа исто така под влијание на партијата, додека пак инспекцискиот надзор имаше селективен пристап и беше особено агресивен кон фирмите кои не се блиски до партијата.

Дополнително, речиси целиот медиумски пазар стана доминиран од владејачката партија, бидејќи медиумските сопственици беа поткупени со големите средства за јавно рекламирање на проектите на Владата и другите бизнис привилегии кои доаѓаа со блискоста до партијата. Така на пример, главните медиуми не известуваа за можните корупциски афери на власта, но секогаш беа изразено непријателски настроени кон опозицијата или кон оние кои ја критикуваат власта, етикетирајќи ги како предавници и странски платеници, односно непријатели на нацијата. Истовремено, преостанатите критички медиуми и новинари се соочија со големи политички притисоци и беа приморани да исплатат големи суми по основ на пресуди за клевета, што пак ги натера да се самоцензурираат.

Конечно, симболичкиот национализам го достигна својот врв преку редефинирање на македонската историја и контраверзниот проект Скопје 2014, кој целосно го промени описот на македонскиот главен град.

Во меѓувреме, во деветте години додека ВМРО–ДПМНЕ ја развиваше својата илиберална демократија, опозицијата беше слаба и не успеваше да ја врати довербата на граѓаните, ниту пак да ја ограничи моќта на Груевски. Пред три месеци, опозицијата го објави огромниот скандал со прислушувањето во кој, според нејзиниот лидер Зоран Заев, Управата за безбедност и контраразузнавање неовластено прислушувала разговори на повеќе од 20.000 граѓани. Покрај многуте нелегално прислушувани разговори се и разговорите на највисоките државни функционери и министри, чијашто содржина ги потврди претходните сомневања за злоупотреба на јавните ресурси и институции за партиски интереси. Досега, со 35-те рунди на објавени материјали се потврдија претходно опишаните сомневања: Груевски и неговите најблиски соработници редовно ги злоупотребувале институциите на извршната, парламентарната и судската власт за остварување на сопствени, односно партиски интереси.

Иако многумина очекуваа дека скандалот ќе испровоцира голема граѓанска реакција и оставка на Владата, ниту едното, ниту другото не се случи. Сепак, овој скандал имаше значајно влијание врз целосниот политички контекст и ја мобилизираше опозицијата и граѓанското општество против власта.

Како резултат на многубројните протести, а најмногу на притисокот на меѓународната заедница, тројца од клучните соработници на Груевски дадоа оставки: братучедот на Груевски и Директор на агенцијата за безбедност и контраразузнавање Сашо Мијалков, Министерската за внатрешни работи, Гордана Јанкулоска и Министерот за транспорт и врски, Миле Јанакиески.

Исто така, Груевски и Заев започнаа преговори коишто се поддржани од меѓународната заедница и за кои многумина веруваат дека ќе бидат почеток на решението на кризата. Иако никој не знае што точно се дискутира зад затворени врати, изледа дека единствено решение кое би можело да ги ослободи институциите од нивната узурпација од страна на владејачката партија е воспоставувањето на преодна или техничка влада.

Имено, доколку правосудството и обвинителството се сѐ уште контролирани од Груевски и неговите најблиски соработници, како што можеше да се забележи во објавените снимки, тогаш овие институции нема да бидат во можност да ги истражат сомнежите за злоупотреби и да ги гонат функционерите на владејачката партија. Оттука, сѐ додека Груевски е премиер, институциите ќе продолжат да бидат дел од проблемот и нема да може да станат дел од решението.

Во меѓувреме Груевски и ВМРО-ДМПНЕ сѐ уште цврсто ги држат работите во свои раце: се организираат контрапротести, провладините медиуми шират агресивна пропаганда против опозицијата, додека пак опозицискиот лидер Заев сѐ уште се соочува со неколку кривични пријави за државен удар и корупција.

Оттука, концентрацијата на моќ во ВМРО-ДМПНЕ го прави решението на проблемот тешко изводливо. Објавените разговори покажаа дека институциите го немаат ниту минималниот интегритет и непристрасност, па затоа дури и изборната поддршка која со години ја добиваше ВМРО-ДМПНЕ сега е под знак прашалник, бидејќи сите тие избори беа организирани од институции чијшто кредибилитет, сега после објавените разговори, е целосно поткопан. Имено, какви било идни избори организирани во вакви услови на „зграпчена држава“ и узурпирани институции од страна на владејачката партија ќе го немаат потребниот кредибилитет да обезбедат еднаков терен за политички натпревар, ниту пак демократски легитимитет за избраните претставници.

Затоа денес дури и терминот илиберална демократија, дефиниран од страна на Закарија, се чини несоодветен бидејќи евентуални идни избори организирани од страна на сегашните узурпирани институции ќе бидат со право оспорени од страна на опозицијата. Она што сега го имаме во Македонија е демократија без основните демократски вредности – одговорна и отчетна влада, систем на проверки и рамнотежа (checks and balances), владеење на правото и слобода на изразување. Овие вредности ја обезбедуваат содржината на демократијата. Без оваа содржина, македонската демократија во моментов е празна демократија: иако избрана на избори, власта го нема потребниот легитимитет да продолжи демократски да ја раководи државата.

 

Фотографија: Радован Вујовиќ

photo: Nebojša Gelevski

Македонија: Анатомија на криза

Текстот првично и интегрално беше објавен на openDemocracy на 12 јуни. Автор: Елена Б. Ставревска

Од Русија на Путин, до Турција на Ердоган, Унгарија на Орбан, Србија на Вучиќ и Македонија на Груевски, новите авторитарни режими глумат демократија организирајќи повеќепартиски избори, имитирајќи демократски институции и усвојувајќи демократски јазик. За разлика од старите авторитарни режими, овие властодршци немаат потреба да користат насилство за да се одржат на власт. Наместо тоа, тие владеат преку контрола на информациите и манипулација на верувањата, како и развивање на неопатримонијални и неопребендални економски системи. Една неодамнешна студија на ваквите режими идентификува четири тактики кои обично се користат за одржување на власт: кооптација, цензура, пропаганда и репресија. Особено е важно што студијата укажува на тоа дека режимот е подготвен да употреби репресија, односно насилство против јавноста, само кога масовните верувања не можат да се манипулираат со првите три тактики. Неодамна имаше навестување за токму таков потег во Македонија.

Земјата се соочува со скандал поврзан со масовно прислушување од почетокот на февруари, кога најголемата опозициска партија почна јавно да претставува материјали кои укажуваат на целосно „заробување“ на државата, односно state capture. На 5 мај, нов сет објавени прислушувани материјали содржеше наводни докази за истиот случај на фатална полициска бруталност којшто во 2011 доведе до масовни протести против полициска бруталност. Со повторното покренување на движењето против полициска бруталност како одговор на новите сознанија, илјадници граѓани се собраа пред зградата на Владата да побараат оставки и одговорност. Мирниот протест на крај се претвори во насилен, со голем број приведени и повредени демонстранти. Покрај користењето брутална сила против демонстрантите, полицијата направи и упад во јавна библиотека, каде беа малтретирани студенти.

Полициската репресија имаше контраефект. Таа предизвика протестите да се зголемуваат со секој нареден ден како во бројност, така и географски, ширејќи се низ земјата и низ дијаспората. Протестите единствено беа прекинати на неколку денови за време на безбедносната криза во Куманово. Ова, сепак, им дозволи на демонстрантите да ги кристализираат барањата и да ги обединат дејствувањата околу ново неформално општествено движење познато како #Протестирам. Протестите продолжија секој ден до 17 мај.

Искажувањето граѓанско незадоволство кулминираше на 17 мај, кога илјадници македонски граѓани побараа оставки од Груевски и неговиот најблизок тим. По протестот, кој беше организиран од коалицијата наречена „Граѓаните за Македонија“, координирана од најголемата опозициска партија и голем број на невладини организации, коалицијата постави протестен камп пред седиштето на Владата. На 18 мај, од друга страна, голем провладин митинг се одржа во Скопје, кој резултираше во поставувањето на камп на владини поддржувачи пред зградата на Парламентот. Двата протести всушност беа начин за лидерите на најголемите политички партии, Премиерот Груевски и лидерот на опозицијата Заев, да се легитимираат себе и своите барања пред престојниот преговарачки процес.

Преговорите, кои главно се случуваат во Скопје и во Брисел, ги вклучуваат лидерите на четирите најголеми политички партии (две кои се видени како претежно етнички македонски и други две кои се видени како претежно етнички албански партии), а се со посредништво на претставници на Европската унија. Со преговарачкиот процес целосно скриен од очите на јавноста и со многу малку информации достапни на граѓаните, политичкото е одземено и изолирано од јавниот домен. Како резултат на таквото празнење на политичкото од јавното, протестното движење се чини дека ја загуби својата причина за постоење, а камповите се на работ да се сведат на театралност.

Она што се чини јасно е дека преговорите ќе резултираат со исход кој нема да ги задоволи очекувањата на ниедна страна. Опозицијата ги зголеми очекувањата до тој степен што каков било исход кој би дозволил Груевски и неговиот тим да ги задржат позициите во транзиционата влада би се сметал за неприфатлив од оние кои се критички поставени кон владата. Делот од јавноста кој сѐ уште го поддржува Груевски, пак, би го сфатил неговото заминување како отстранување на легитимно избран државник.

Вклученоста на ЕУ во процесот е особено важна. Надвор од секакви заблудни видувања на Унијата како Добриот Самарјанин, во овој случај она што е доведено во прашање е и капацитетот на ЕУ да делува како актер во надворешната политика. Балканот отсекогаш бил не само родното место на надворешната политика на ЕУ, туку и плодна почва за тестирање на сите инструменти во овој домен. Многумина се сеќаваат на злогласната изјава од 1991 година на Жак Пус, тогашниот Министер за надворешни работи на Луксембург, кој зборувајќи во името на Европската заедница рече дека „осамна часот на Европа“, непосредно пред фијаското со југословенските војни. Надворешната политика на ЕУ значително напредна оттогаш, меѓу другото, придонесувајќи кон напорите кои успешно спречија ескалација на етничкиот конфликт во Македонија во 2001 година. Во годините потоа, ЕУ беше клучен актер во процесот на изградбата на македонската држава. Оттаму, повторното поставување на нивната „успешна приказна“ на Балканот на патот кон членство во Унијата е од суштинско значење во зачувувањето на капацитетот на ЕУ како надворешнополитички актер. Истовремено, стравувајќи од креирањето преседани во нестабилно соседство, ЕУ се чини посебно внимателна и свесна за степенот до кој интервенира.

Сето ова ја става Унијата во позиција уште еднаш да даде приоритет на стабилизација пред демократизација, како двете да не се интимно поврзани и како да можат успешно да се случат едноподруго. Ова е пристап од кој можеме да најдеме бројни примери на Балканот. Конкретно во Македонија, меѓународната заедница долго време гледаше на Груевски како на „стабилизатор“, замижувајќи пред назадувањето на демократијата што се случува во земјата последните неколку години. Оттаму, има најмалку три проблеми со начинот на кој моментално се одвиваат преговорите.

Првиот проблем е непостоењето на каква било транспарентност во процесот. Кратките неинформативни, често контрадикторни изјави на инволвираните, вклучувајќи ги и претставниците на ЕУ, се единствените информации достапни на јавноста. Во општество кое со години се соочува со медиумски мрак, недостатокот на информации ги прави преговорите, како и судбината на земјата, уште подалечна од граѓаните. Тоа, истовремено, придонесува и кон продолженото чувство на неизвесност.

Второ, се чини дека постои претпоставка дека сегашните авторитарни тенденции, иако никогаш експлицитно ненаречени така од страна на меѓународни претставници, се во директна спротивставеност со демократијата. Како двете да постојат во дихотомија и како да се очекува, по колапсот на тековниот нелиберален систем, демократија некако природно да се појави. Како ставање фластер на неисчистена рана, се преговара за договор без никакви гаранции за неговата имплементација. Неуспехот на договорот од март 2014 година, исто така постигнат со посредство на ЕУ, да донесе какви било значајни промени или дури и целосно да ја реши кризата, на пример, треба да биде суров потсетник за ограничувањата на овој пристап.

Последен и најважен е проблемот на застапеноста, односно претставеноста. Преговарачкиот процес ја поставува моменталната политичка криза во земјата како конфликт помеѓу политички партии наместо како криза на легитимноста на институциите. Она низ што Македонија поминува е конфликт помеѓу граѓанството и властодршците. Има три важни нешта кои лидерите на политичките партии можеби згодно ги забораваат, но претставниците на ЕУ не смеат. Прво е фактот дека мајскиот излив на јавно незадоволство не се случи во вакуум и не беше единствено резултат на протечените материјали. Всушност, последните протести се случија после месеци исполнети со огромни протести, почнувајќи со протестите на студентите на крајот на 2014 година, хонорарците, медиумските работници, протестите против Министерот за здравство по трагичната смрт на малата Тамара, средношколците и нивните родитени, итн. Вториот важен факт е дека просечната излезност на избори во Македонија е 57.49%, со голем дел од квалификуваните гласачи во земјата кои одбиваат да гласаат, што ги прави непретставени од која било политичка партија, а уште помалку од четирите најголеми. Овие две се поврзани со третата важна реалност, а тоа е постоењето на вистински grassroots, самоорганизиран, автономен капацитет за акција во форма на движењето #Протестирам. Сѐ до 17 мај, секојдневните протести на #Протестирам успеаја да вклучат дел од населението кое е незадоволно не само од тековната влада, туку и од начинот на кој се води политиката во земјата севкупно. Верувајќи дека граѓаните мора да бидат способни да дејствуваат политички и вон политичките партии, демонстрантите бараат одговорност кон граѓаните, не единствено кон партиските членови. Преку маршови и пленуми, овој локален капацитет за акција, и покрај тоа што е неодржлив и со неизвесна иднина, успеа да им даде платформа на непретставените граѓани, за да го искажат своето мислење. Затоа, овој капацитет мора да биде препознаен и искористен во процесот на демократизација на земјата.

Севкупно, ова е ретка можност за „рестартирање“ на системот. Ова е можност одново да се напише општествениот договор помеѓу институциите, владата и граѓаните. Ова е можност каква што се укажува само после тектонски придвижувања и пукнатини, како што се војни или огромни кризи. Во Македонија, ова е можност за конечно да се постават основите на демократско општество и одговорни институции, што неизбежно ќе биде долг и мачен процес, но истовремено и процес којшто најпосле ќе овозможи напредок на земјата.

Фото: Небојша Гелевски

Protest

Преговорите што болат

Текстот првично и интегрално беше објавен на веб страницата на Фокус на 12 јуни. Автор: Анастас Вангели

Граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај.

Во моментите кога го пишувам овој текст, во исчекување сме на пристигнувањето на Јоханес Хан, комесарот на Европската комисија задолжен за европското соседство и преговорите за проширување. Не знаеме каков предлог ќе им донесе тој на лидерите на најголемите партии во Скопје, а уште помалку имаме претстава за можниот исход на преговорите меѓу политичките елити. Во овој момент, се чини, дека секое решение за кое се шпекулира во јавноста е полошо од претходното.

Ваквите преговори, медијацијата на странските посредници и општиот сомнеж и незадоволство од начинот на нивното одвивање, се неизбежен елемент на секоја политичка криза во Македонија. Во овој случај тие како да создаваат дополнително чувство горчина и сè повеќе како да стануваат дел од проблемот (пролонгирање на кризата на легитимитет) отколку дел од решението (заминување на нелегитимната власт). За ваквото расположение голема улога има не толку дамнешната епизода на сличен преговарачки процес – по инцидентите од 24 декември 2012 – кој заврши со едно решение, од власта наречено „тоалетна хартија.“

Во 2015 година, главниот проблем зошто овие преговори предизвикуваат чувство на нелагодност е тоа што тие не соодветствуваат на општествената реалност. Преговорите би имале далеку повеќе смисла доколку за четирите лидери на политичките партии би можело да се каже дека: (1) збирно тие четворица се легитимните претставници на мнозинството граѓани; и (2) меѓу четворицата постои меѓусебен респект и основа за меѓусебна соработка за повисока цел.

За жал, по сите три претпоставки реалноста е многу поинаква:

(1) Граѓаните во основа немаат доверба во партиите и лидерите не се нивни легитимни претставници. Политичката поделба во општеството во моментов не се случува ниту по партиски или етнички линии, туку по линија на корумпирана клика на власт. Наспроти ова, сè поголем број револтирани граѓани бараат итно заминување на Груевски. Во оваа ситуација,СДСМ како структура застанува на страната на револтот, но не е негов претставник, затоа што затвореноста на преговорите е спротивна на отвореноста на револтот.

2) Лидерите – а особено Груевски и Заев, еден ден седат на маса да преговараат, во деновите пред и по преговорите меѓусебно се во војна во која меѓусебно се обвинуваат и оцрнуваат. Со тоа и двајцата си го намалуваат маневарскиот простор за каква било спогодба на преговорите. Од друга страна, од она што можеме да го чуеме од снимките, барем меѓу триаголникот Груевски – ДУИ –Тачи, постои спрега која наликува на картел, кој не е воден од какви било вредности, туку единствено од лукративен интерес и профитерство.

Но, перверзијата на преговорите е што и покрај сево ова – тие мора да продолжат, и бргу да окончаат. Преговорите и компромисот кој би произлегол од нив се единствен начин нелегитимната власт да се спречи да се врати кон тактиката на репресија и принуда. Со тоа и да се зачува релативна стабилност и можност за исход кој нема да заврши во нешто налик граѓанска војна. Имајќи ја предвид поларизираноста на општеството, во недостиг од преговори ќе исчезне и оној притисок врз Груевски што сега постои.

Многу е веројатно Македонија за кусо време да премине во уште поавторитарна фаза доколку се прекинат преговорите. Оттаму, преговорите во прв ред треба да се гледаат како она што се – забавување на разјареното чудовиште, и почетна фаза во создавањето притисок врз Груевски – притоа, без да се губи предвид она што го споменувам погоре – дека тие сами по себе нема да го дадат решението што сите го очекуваме.

Без оглед на исходот од преговорите, граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај. Но, сепак, за да добиеме решение кое ќе биде барем делумно подобро од она што се готви зад затворени врати, ќе мора сите граѓани, кој како знае и умее, да влетаме во политичката борба. Тоа влетување треба да биде првенствено во свое име, автономно, самоиницијативно и самоорганизирано, но со минимум координација и поделба на трудот согласно интересите и можностите.

Притоа, мораме да мантраме – сега не е време за молчење, и сега не е време за повлекување. Воедно, не смееме да заборавиме – да си оди Груевски, мафијата, но со нив и нивните практики на владеење, а сите ние да работиме на санирање на сето она што дозволило Груевски да стане она што е.

 

Гласно да ја кажеме нашата приказна

Еден дел од задачата на краткиот рок, односно отстранувањето на Груевски, ќе биде како да се влијае врз меѓународниот фактор и како да се презентира приказната за Македонија во меѓународната јавност. Со тоа, целта би била зголемување на директниот меѓународен притисок врз Груевски. Тој е нелегитимен, и така треба да биде третиран. Тука мораме да имаме предвид дека Македонија е мала и релативно здодевна во меѓународни рамки. За ЕУ одамна не е приоритет, а има особено мало значење во ситуација кога ЕУ е во ситуација на повеќегодишна внатрешна криза и горливи проблеми во соседството (Украина, Блискиот Исток и Северна Африка).

Од друга страна, мора да се има предвид и продавањето на приказната од страна на Груевски, кој себеси се претставува како некој кој најдобро го испорачува она што многумина влијателни меѓународни фактори го бараат – релативна стабилност и функционалност – во време на глобална криза и на перформансот и на вредностите. Во прв ред, наративите што ќе мора да ги разглобуваме во меѓународната дебата се дека Груевски е реформатор, дека тој е гарантор на општествената и економска стабилност.

Улогата во овој процес, на креирање меѓународен притисок врз Груевски, ќе мора да ја играат неколку актери. Во прв ред, тука на сцена ќе мора да стапат малку поагресивно македонските тинк-тенкови и истражувачки насочени граѓански организации. Иако голем дел од нив периодов се обземени од кризата и се насочуваат кон директен активизам, не смее да се заборави нивната основна вокација и она што го прават најдобро – пишување анализи, организирање дискусии и комуницирање со меѓународната истражувачка јавност.

Подеднакво важно ќе биде активирањето на „академските азиланти“ од општествените науки – огромна група луѓе распрсната на постдипломски студии и истражувања низ светот, делумно мотивирана за заминување од Македонија поради бесперспективноста и фрустрацијата од клиентелистичкиот општествено-политички модел кој се гради со години, а Груевски го усоврши. Овие луѓе ги имаат вештините и контактите, и за разлика од тие што се во Македонија, се поослободени од психичкиот товар на секојдневно справување со опресијата.  Дел од овие луѓе се активираа преку иницијативата „Прекуграничен комитет“ (zasedan.ie.mk), и одиграа многу важна улога за време на граѓанските протести по 5 мај, кога тие неуморно пишуваа, преведуваа и ја објавуваа македонската приказна на различните светски јазици. Тоа е непроценлива сила што имаме на наша страна, и не смееме да ја заборавиме.

Притоа, сите оние што ќе пишуваат за Македонија мора да се искористат сите свои меѓународни канали, но и критички да ги восприемат реакциите од странските соработници, за нивниот дискурс да може да ги премости разликите за тоа како се перцепира ситуацијата во Македонија во странство, наспроти на тоа како на ситуацијата се гледа однатре. Некогаш, работите кои нам ни се гледаат секојдневни, може да имаат голем одек во странство, и обратно – затоа клучно е да се најдат пресечните точки на приказните.

Во тој процес клучно ќе биде поврзувањето, разменувањето искуства и градењето компаративен наратив – Македонија е дел, и е третирана како дел од една широка меѓународна тенденција на ширење недемократско и коруптивно владеење во посткомунистичкиот свет (познати ни се Русија и Унгарија и до некаде Бугарија, но подеднакво важни и уште позастрашувачки се случаите од Централна Азија), но и други случаи на уназадување на демократијата (на пр. Турција).

Подеднакво важно е да се акцентираат и шуплините во приказната за Груевски како добар економист. На пример, еден од темелите на „економскиот успех“ на оваа влада е штимањето на податоците, нешто што по избивањето на кризата на Еврозоната е неприфатливо, па дури и алармантно и се смета за голем грев. За нас таа приказна е позната, па дури и неоправдано банализирана (затоа што не знаеме што не знаеме, и уште помалку каква катастрофа може да нè снајде). Таа, исто така, има и голем потенцијал за дискредитирањето на митот за Груевски – способниот во очите на странците. Вакви примери има уште многу.

Геополитичките анализи може да помогнат во борбата, но, исто така, постои и голема опасност да одмогнат. Она што треба да се напомене е дека никако не смее да се дозволи врамување на македонската криза од перспективата на конфликт меѓу „Русите и Американците.“ Точно е дека различни интереси постојат, меѓутоа главната приказна е: граѓаните наспроти корумпираната, авторитарна клика на власт. Она што треба да се потенцира, сепак, е дека таа авторитарна власт е особено дилетантска кога станува збор за нејзината надворешна политика, а Груевски, кој владее без легитимитет, е подеднакво лош партнер за сите големи сили во светот. Руската пропаганда ќе биде предизвик затоа што таа цели кон предизвикување штета. Меѓутоа нејзиниот налет не треба да биде контриран со некритичен проамериканизам, туку со здраворазумска критика – која честопати доаѓа токму од добрите познавачи на Русија и на надворешната политика на Путин.

Притоа, особено ќе биде важно да се биде во контакт, и да се инсистира на граѓанската приказна при контакт со дипломатите. Во периодот што следи ќе мораме да вршиме и притисок кон дипломатите во земјава – но тој притисок никако не смее да биде дилетантски и хушкачки, туку критички и аргументиран. Едноставно, нема заговор против македонскиот народ – дипломатите се прагматични и одат по линија на помал отпор. Нашата цел треба да биде демонстрирање јасен и цврст став дека нелегитимната власт мора да одговара и дека тоа не е позиција исклучиво на СДСМ и на Зоран Заев, туку на најголемиот дел од општеството.

Токму затоа, најголемиот ефект на борбата за наративот што се пласира во меѓународната јавност и кој ќе може да влијае врз странските дипломати може да произлезе од промена на состојбите внатре во македонското општество. Тоа ќе се случи само преку наша континуирана дискусија, но и активизам насочен кон зачувување и распламтување на самоорганизираниот граѓански револт, и не сдсмовскиот антигруевизам, кој ќе се надоврзе на масовното движење од периодот 5-17 мај, кој всушност беше и еден од клучните фактори за промена на состојбите во изминатиот месец.

 

Ова не е уште една епизода на „СДСМ против ВМРО,“ туку народот против диктаторот

Многумина веруваат дека е преидеалистички, и дури и наивно да се заговара самоорганизиран, автентичен граѓански револт против Груевски во сегашната ситуација. Граѓаните немаат свое столче на преговарачката маса и во услови на криза на легитимитетот и на криза на довербата, разбирливо е што многумина се чувствуваат исклучени и поклопени од ситуацијата. Чувството што преовладува кај голем број граѓани додека траат преговорите е дека повторно за нивната судбина ќе се одлучува зад затворени врати, дека повторно збор ќе имаат „големите“ и странските суперсили, и дека повторно обичниот човек ќе биде насила натеран да проголта нешто што ќе му биде сервирано од партиите.

Меѓутоа, немоќноста и беспомошноста се само привид. Секоја криза значи и отворање исто толкава можност за дејствување, и активно чинење на општествените промени. Тоа е особено случај во македонскиот контекст, каде што во последните неколку години гледаме никулци на нешто што може за брзо време да значи радикална промена на политичката култура и политичкото милје во земјата.

Општествено-политичкиот тренд (поддржан со податоци како што се оние од истражувањето за граѓанското учество на „Реактор“) е следниот: од една страна опаѓа довербата во власта, во институциите на системот, и политичките партии (вклучително и опозициските); а од друга страна расте бројот на граѓани кои ја преземаат одговорноста во свои раце, учествуваат во граѓански иницијативи, излегуваат на протести и се вложуваат во други форми на активизам.

Трендот што се случува веќе неколку години кулминира во последните неколку месеци. Некои од најголемите слабости на груевизмот беа разоткриени токму од граѓанските форми на дејствување (Студентскиот пленум само еден од повидливите пример) и политичките, а особено левичарските движења (Солидарност и Ленка), кои во сензитивните политички моменти успеаја да удрат по структурата на авторитарната власт и да охрабрат голем број граѓани дека, сепак, има надеж за Македонија.

На 5 мај се случи „Ѓурѓовденското востание“ – изблик на граѓанскиот револт каков што претходно никој од нас немаше видено, иако мирисот на директна конфронтација со режимот веќе долго се чувствуваше во воздухот. Многумина велат дека 5 мај немаше да се случи да не беа бомбите на Заев, а особено бомбата што се однесуваше на случајот Мартин Нешкоски. Но, каузалноста е поинаква: ниту разоткривањето на случајот Мартин Нешкоски и движењето во 2011, а ниту брзата мобилизација на 5 мај 2015 немаше да се случат без онаа длабока структурна промена што ја опишав погоре.

Во 2011, насобраното искуство од помалите претходни активистички искуства, во комбинација со вжештената атмосфера, вродија со создавање автентично политичко движење „Стоп за полициската бруталност“, кое изврши голем притисок во системот, иако не успеа во својата крајна цел – одговорност не само за убиецот на Нешкоски, туку и за одговорните лица во хиерархијата, воспоставување цивилна контрола на полицијата и слично.

Во 2015, користејќи ги социјалните медиуми и тие што протестираа во 2011 (и претходно), и тие што дојдоа на улиците подоцна, успеаја за многу брзо време да се договорат и да се соберат пред Владата. На 5 мај успеа она што не успеа по една од првите бомби – спонтан масовен протест пред еден од центрите на моќ. Интересно, и при првиот обид повод беше полициската бруталност која се случи на истиот ден кога Мартин беше убиен („Пуки му стаил пиштол у уста на Љубе“), па и на тој помалку успешен протест (околу 500 граѓани), преовладуваше реториката на „Стоп за полициска бруталност“ – па дури и имаше обид да се возобнови мантрата „секој ден во 6“ – кој заврши неуспешно.

Тоа што на 5 мај полицијата крена рака и употреби прекумерна сила против својот народ, притоа уфрлувајќи провокатори, наместо да го исплаши народот и да згасне револтот, долеа гориво во огнот. Движењето што траеше од 5 до 17 мај има историски карактер. Тоа во себе обедини широк спектар на антигруевизам и го надгради знаењето од улицата стекнато од различни групи и генерации активисти, кои во прво лице еднина викнаа #протестирам! Онаа статистика за зголемена одговорност и охрабреност за директно учество конечно можеше да се види и да се почувствува.

Движењето се рашири веднаш низ Македонија, а активираше и добар дел од македонската дијаспора. По самиот карактер беше надетничко движење – како еден од симболите остана сликата на врзаното македонско и албанско знаме пред Владата. Воедно, движењето најави и „женска револуција“ – светот го обиколија фотографиите од храбрите активистки, кои, исто така, имаа клучна улога во справувањето со провокаторите, формирајќи жив штит околу полицијата.

За кусо време жарот беше препознаен – стигна поддршка од целиот свет, од познати музичари, од познати активисти и движења. Петти мај стана „македонскиот Таксим“ (и самите таксимци беа меѓу поддржувачите на активистите од Македонија). Од слободарскиот вирус се инфицираа многумина низ Македонија – па така на 8 мај, освен во Скопје, протести имаше и во осум други градови!

Куманово и неговата интерпретација од страна на режимските медиуми му зададоа голем удар на движењето, но и тие не беа доволни да го згаснат. Напротив, неговиот надетнички, прогресивен карактер, му овозможи во деновите на жалост да дејствува како мировно движење, да изрази солидарност со жртвите и да побара одговорност од надлежните – па, така движењето продолжи и понатаму. Оставките го вратија жарот, па така во деновите по 12 мај, масовноста беше делумно повратена.

 

Без плурална опозиција не може да градиме плурализам

Слонот во собата, кој многумина пробаат да го игнорираат, секако беше спектаклот кој СДСМ и неговите партнери од граѓанскиот сектор веќе однапред го најавија за 17 мај. Спектаклот сам по себе требаше да претставува „излегување на народот на улиците“ под мотото „доаѓаме!“ пропратен и со протестен камп под мотото „остануваме!“ Но, проблемот беше што народот веќе беше излезен и мотивиран да остане до крај. За некои од оние кои протестираа од 5 до 17 мај, немаше голема концепциска разлика, и нивната транзиција „од улица во камп“ беше нормална.

За некои, дури ни „пограѓанченоста“ на СДСМ и тргнувањето на партиските бои не беа доволен мотив за приклучување кон кампот. Некои, пак, кон кои јас се приклонувам, размислуваа за поинаква стратегија – кој е ефектот од протестот и кампот на опозицијата, и како по 17 мај да се изврши поголем притисок кон Груевски?

Ефектот од 17 мај најдобро може да се опише како делумна нормализација на ситуацијата, но и можен тренд на деполитизација на општеството вон опозицискиот камп. Веројатно, стратегијата на опозицијата беше да се припитоми и да се централизира револтот и кампот да биде еден вид поддршка и адут додека се преговара за излезно решение. Тоа е мудар политички потег во обидот за стабилизација на ситуацијата – особено што СДСМ и голем број невладини организации постигнаа договор за меѓусебна коалиција која не оди под партиски бои, обидувајќи се да му дадат глас на граѓанското во ситуацијата. Но, таа стратегија има и свои ризици, кои се дополнително видливи на теренот и во политичкото дејствување.

Еден од потенцијално негативните ефекти од оваа стратегија на стабилизација и деполитизација, а во контекст на ситуација кога се организираше и контраспектакл на 18 мај, сега постои и контракамп, а се водат и преговори на кои учествуваат Груевски и Заев, е неминовното враќање на (би)партиската парадигма во политиката. Тоа веројатно многу повеќе му одговара на Груевски и неговата пропаганда дека сè што се прави во државата е масло на СДСМ и еден круг невладини организации, а сите останати се неми посматрачи. Иако во реалноста, на терен, веќе со години е видлив и осетлив плурализмот, полицентричноста, автономијата, и на крајот на денот, непредвидливоста на дејствувањето на граѓанските иницијативи и политичките движења – диспаритетот во големината, и спонтаната наметливост на СДСМ и нивната коалиција – и покрај нивните добри намери, имаат потенцијал да ја забават новата општествена динамика, а со тоа и општествената борба за слобода.

Уште еден голем ризик на стратегијата на опозицијата е што комбинацијата на широка, лабава коалиција во која се сконцентрирани големи ресурси и моќ, а потенцијално и претензии кон власта, можно е создавање клики, кои би дејствувале во името на потесен интерес, можеби и вон генералните насоки, па дури и на штета на повисоката цел. Тие клики иако би можеле да настанат како резултат на некаков заговор или клиентелистички спреги, многу поверојатно е дека би настанале како резултат на одредено исклучиво размислување, желба за докажување, па дури и дејствување под многу сериозен стрес, кој го произведува тензичната општествена ситуација.

Таквите однесувања треба да се предвидат и навремено да се адресираат за да не се случи распукување на широкиот пакт на општеството против Груевски, во кој опозициската коалиција е само дел – голем, носечки дел, но самиот по себе недоволен во борбата. Опозицијата не смее да заборави дека во општеството има и голем гнев наталожен од претходното, па и сегашното дејствување на СДСМ – голем успех за сите нас е што тој сега е потиснат во име на заедничката борба, но и наша одговорност е тој консензус за привремено ненапаѓање да не го расипуваме пред да падне Груевски!

Комбинацијата на овие два ризици би било создавање исклучиви тенденции или клики во опозициската коалиција, кои наместо да се сконцентрираат на борбата против Груевски, своето дејствување ќе го насочат на обиди за централизација на фронтот, и ќе се занимаваат многу повеќе со оние кои лебдат вон нивната коалиција. Таквото дејствување често се рационализира со стравот дека „борбата се разводнува“ – што, пак, е погрешен аргумент – борбата би се разводнела само доколку инсистираме сите да бидеме водени од еден центар, или сместени во еден камп. Воедно, таквото дејствување носи голем ризик на репродуцирање на авторитарната матрица типичната за македонската политика, усовршена од страна на Груевски – „ако не си експлицитно со нас, тогаш си против нас“. Ова, пак, на долг рок би имало контрапродуктивен исход, и во борбата за ослободување, но и во борбата за (ре)демократизација.

Последниов аргумент треба да даде поука за опозицијата – која за волја на вистината до сега покажува одредена доза на флексибилност. Но, во исто време, тој цели и да даде и инспирација за сите оние несдсмовски антигруевистички сили низ општеството, кои поради идентитетски, концепциски или стратешки причини не се со таа коалиција, и не се во тој камп. Мора да продолжиме понатаму !

Нè чека долго, бавно и многу жешко лето, но не смееме да дозволиме борбата да се стиша, да се централизира и да се пасивизира. Сите ние се имаме вложено низ годините и сега е клучниот момент, кога треба да одлучиме дали одиме докрај или се предаваме. Дејствувањето – кое не мора нужно да биде масовно, спектакуларно и дефинитивно не треба да биде водено од ништо друго, освен желбата за ослободување од Груевски, во периодот што следи е наша одговорност и должност! Никој не ни го гарантира успехот, но наше е да дадеме сè од себе – секој со својот политички идентитет и со своето право на независно учество во борбата против режимот.

Ќе победиме!

 

Фото: Роберт Атанасовски