Месечна архива: април 2015

Насловна фотографија

Редовно заседание: Урбанизацијата и правото на градот

Во предвечерјето на првиот локален референдум во Македонија закажан за 26 април 2015 година, ова заседание се осврнува на значењето на сегашниот момент, граѓаните за првпат со директна одлука да го обликуваат својот град. Околу 43.000 жители на општина Центар ќе може да се изјаснат за или против зачувување на автентичниот изглед на Градскиот трговски центар (ГТЦ), за чие значење можеа да се информираат преку референдумската кампања и новата публикација за ГТЦ.

Постоечките аргументи на страните за и против смена на автентичниот израз на ГТЦ се костат околу функцијата и значењето на објектот. Од една страна, поддржувачите на планираните промени аргументираат дека ГТЦ треба да се преобликува во простор кој ќе биде попријатен за потрошувачите, затворен и заштитен од временски непогоди. Од друга страна, граѓанските иницијативи и Асоцијацијата на архитекти аргументираат против обликување на ГТЦ кое би го свело од изграден простор отворен за различни искуства што не се ограничени на потрошувачкото, во шопинг комплекси.

Заседанието ги става во разговор постоечките аргументи околу преобликувањето на ГТЦ како урбанистички зафат со општествените врски што опстојуваат за и околу концептите за урбанизацијата и за можноста и/или неопходноста граѓаните директно да учествуваат во обликувањето на градот. Граѓанскиот референдум го заменува честопати оневозможеното и симболично право за учеството во консултативниот процес на урбанистичките планови. Со директно учество, граѓаните прават чекор кон остварувањето на правото на град— колективно да одлучуваат во уредувањето на просторот околу нив. Остварувајќи го правото на град ги менуваат односите со светот што ги опкружува.

Оттука прашуваме, какви можности, простори и врски се создаваат со граѓанското директно дејствување во планирањето на градот? Дали урбанистичкото планирање и архитектурата можат да го помогнат тоа дејствување и дали можат да го осознаат градот преку граѓаните и нивните искуства? И конечно, дали планерите, архитектите и институциите во Македонија може да овозможат планирање на град на и за сите граѓани?

На овие прашања се осврнаа:

Координаторки на заседание: Мила Шопова и Леонора Грчева

Фото: Леонора Грчева

Урбанистичката легислатива како алатка за маргинализирање на граѓаните

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Леонора Грчева

Урбаното планирање станува популарна тема во нашата јавност тогаш кога има нови најави за проектот „Скопје 2014“, кога се тепаат студенти на плоштад, кога корумпираните урбанистички планови се тема на „бомбите“ или, деновиве, кога се организира првиот граѓански референдум за ГТЦ. Но системските последици на комерцијално-политичката узурпација на планирањето на просторот се многу пошироки од уништеното централно подрачје на Скопје.

Огромен дел од законските измени во изминативе осум години се донесени за да се создадат услови за непречена реализација на проектот „Скопје 2014“ и да се елиминираат сите можни законски пречки, но и за лично богатење на политичкиот врв. Меѓутоа, законите еднакво важат на целата територија на Македонија и ова пречесто и парцијално менување на планерската легислатива – од 2006-та година, Законот за просторно и урбанистичко планирање е изменет дванаесет, а Законот за градење седумнаесет пати – остава катастрофални последици во сите градови, села и природни подрачја. На пример, законските измени донесени за да го овозможат пренаменувањето на зелените падини на Водно во градежни парцели како колатерална штета го легализираат распространетото уништување на зелените и пошумени површини низ целата држава.

Но, можеби една од најтешките последици од избрзаните промени на законите е постепеното укинување на граѓанското право за учество во планирањето на просторот. Додека низ светот урбанистичката пракса се трансформира во локализирана, инклузивна дејност во која граѓаните земаат активно учество, во Македонија се развива обратен тренд на централизација на планирањето и маргинализација на граѓаните. Основната алатка за партиципација во локалното планирање, од почетоците на независна Македонија е јавната анкета на која по кратка презентација, се изложуваат деталните урбанистички планови и граѓаните имаат можност да остават писмени забелешки, кои потоа се разгледуваат од стручна комисија и евентуално се усвојуваат во финалниот план. Вообичаено, плановите презентирани на јавните анкети се комплексни и хаотични, тешко читливи дури и за професионалните планери и практично неразбирливи за граѓаните. Досегашните искуства покажуваат дека посетеноста на анкетите е мала, а процентот на прифатени жалби е уште помал.

Наместо законските измени да одат во насока на тоа анкетата да се надгради и надополни со современи методи на граѓанска партиципација, како што се работилници, интерактивни дискусии или дебати, тие се посветени на одземање на одлучувачката моќ од граѓаните (и од професионалните планери) и нејзино пренасочување кон градоначалниците и Министерот за транспорт и врски. Така, со измените во Законот за урбанистичко планирање, јавната анкета се скрати од 15 на 10 дена за градовите и на 5 дена за селата и ненаселените зони. По успешната иницијатива поднесена до Уставниот суд во 2010 година за укинување на деталниот урбанистички план за централното градско подрачје на Скопје – „Мал Ринг“, во чијшто плански опфат е концентриран проектот „Скопје 2014“, се воведуваат механизми за скратени постапки за донесување на урбанистичките планови, кои го скратуваат времето за стручна и јавна граѓанска дебата, како и разни нови неуставни форми на урбанистички документации кои им дозволуваат на Владата на Република Македонија, Министерот и/или градоначалниците непречено донесување на измени, прескокнувајќи ги вообичаените процедури и регулативни рамки. За да се заобиколат протестите на граѓаните од централно Скопје, кои не дозволуваа „барокна“ реконструкција на нивните фасади, со Законот за градење им се даде моќ на општинските или градските совети до детаљ да решаваат за изгледот на градбите, доколку тоа е „од значење за општината“. За новите градби, пак, да бидат во „барокниот“ стил на „Скопје 2014“, инвеститорите кои ќе го одберат архитектонскиот стил наложен од општините се ослободуваат од 50% од комуналиите!

Сите овие одлуки и измени ја централизираат одлучувачката моќ за просторното и урбанистичкото планирање и развој и постепено сосема ги исклучуваат граѓаните како одлучувачки фактор. Чекајќи го првиот автентичен продор во дискриминативните урбани политики – локалниот референдум за ГТЦ, не смееме да заборавиме дека темелното реструктурирање на легислативата мора да биде неизбежен дел од процесот за повторната демократизација на државата и градењето на инклузивно општество каде што учеството на граѓаните во креирањето на просторните политики ќе биде не само овозможено, туку и активно, законски поттикнато.

Отворено наспроти затворено општество

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Дијана Омерагиќ Апостолоски

Како инженер-архитект и граѓанин на град Скопје, размислувањата за развитоците на архитектурата и урбанизмот на градот ги прифаќам како секојдневие и неразделен дел од професионалниот, но и од личниот живот. Засегната од актуелните случувања околу Градскиот трговски центар, непосредно бев инспирирана да пишувам, бидејќи овој објект е дело на еден од најзначајните македонски архитекти, Живко Поповски и своевидна (алегориска) нишка која го поврзува и сплотува центарот на Скопје. Во овие мигови на делегирање на голема одговорност на граѓаните на општина Центар се чини соодветно да се дискутира значењето на ова дело за општина Центар и за Скопје. Последователно, фокусот на овој текст ќе биде само еден негов квалитет, нешто подискретно и чувствително – значењето на неговиот отворен, наспроти значењето на предложениот затворен простор.

За почеток, пристапувајќи етимолошки кон зборот отворен/о (придавка) – во дигиталниот речник на македонскиот јазик постојат точно десет дефиниции (толкувања) на овој збор, некои од нив се: „[простор] што не е ограден, низ кој може слободно да се помине, потоа „што работи, што функционира, „достапен, слободен, „искрен, неприкриен, јавен, итн. Очекувано, како негов антоним се појавува зборот затворен, а за него пишува: „[простор] што е ограничен, ограден од сите страни, „што е ставен во затвор, „за бојашто не е светла, што е темна, „за човек што е повлечен, неразговорлив. Навидум, ништо повеќе не е потребно да се рече/напише во поддршка на изборот на отворен трговски центар (типолошки), наспроти предложениот затворен трговски центар. Меѓутоа, разликата помеѓу овие два вида на трговски центри уште повеќе се кристализира ако се погледнат некои влијателни глобални трендови во просторното планирање и архитектурата.

Имено, денес актуелните трендови во архитектурата револвираат околу отворањето на трговските центри, пред сѐ заради важноста на интегрирањето на урбаното ткиво на градовите. Градовите со долгогодишно искуство, односно соживот со затворените трговски центри, веќе заклучиле дека вметнувањето на едифиси на потрошувачката најчесто резултира со развивање на сегментирани жаришта во урбаното ткиво. Наспроти затворените трговски центри, отворените трговски центри докажано се простори на комплексна разновидност и раздвиженост, а според Џон Монтгомери тие се предусловите за создавање долгорочни витални урбани простори. Овој процес на интегрирање на клетките на градовите, кои навидум функционираат подвоени, е експлицитно наречен „de-malling the world“. Поставувањето на монументални споменици на конзумеризмот, затворени и изолирани од надворешноста – а кои постојат само заради стимулирање на потрошувачката (како концепт), вртоглаво се напушта во градовите кои се грижат за своите граѓани. Она што е извесно, е дека отворените урбани простори и општествени објекти стимулираат интеракција помеѓу посетителите, го зајакнуваат чувството на заедница преку интеракцијата, односно се фокусираат на инволвирање наместо на сегментирање.

Букет Коџаили во своето истражување „Еволуција на трговските центри“, пишува дека денес трговските центри спонтано и/или интенционално се „преточуваат повторно во јавни простори“. Во случајот на ГТЦ во Скопје, ние веќе „поседуваме“ јавен простор. Неговите продори и пешачки улици нудат многу повеќе од едноставна поврзаност, нудат просторна интеграција, нудат визури кон паркот и реката, нудат искрен, неприкриен, достапен, слободен простор кој функционира и навидум не нуди ниту една легитимна причина за менување на оваа негова состојба.

За Скопје и неолибералниот град

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Александар Шопов

Дејвид Харви го карактеризира неолибералниот град меѓу другото како простор во кој со воспоставувањето на нови начини на градско управување или создавање јавно-приватно партнерство, на шпекулативен начин се подобрува сликата наместо условите на градско живеење, како што се образованието или достапноста на станбен простор. Целта е да се создадат нови простори за зголемување на потрошувачката.

Токму во центaрот на Скопје возможно е да се види тоа ново партнерство. Изградба на деловни и станбени простори преку приватизацијата на државно земјиште и уништувањето на јавни површини можеше да се оправда само со барокно шминкање кое требаше да го претвори градот во европска метропола. Новата форма на градско управување започна токму во центарот на градот каде трговскиот центар Рамстор беше изграден со продажба на државно земјиште по повластени цени и непосредни преговори. Тука беа и првите обиди да се претстави ова партнерство како придобивка за граѓаните кои добија современ простор кој одговара на нивните потреби. Бројни се примерите во последните 10 години на продажба на земјиште во центарот, но и во останати делови од градот, преку слични партнерства помеѓу владата, градските власти и инвеститорите, при што со буџетски средства владата дирекно учествува во самата изградба, а користењето и сопственоста се отстапуваат на приватни фирми. Еден таков пример е изградбата на луксузната населба Сончев град каде владата одвојува десетина милиони евра во изградбата на инфраструктурата за странската инвестиција.

Во неолибералниот град насилство од ваквите партнерства се дистрибуира врз веќе маргинализирани групи на население. Жителите на селото Патишка Река кое се наоѓа на падините на Караџица се жртва на урбаниот процес, нивната вода се одзема и ќе се користи за елитната населба Сончев град. Потенцијалот да се претвори ова насилство во застрашувачка катастрофа е огромен за стотици ромски семејства во Топаана кои, доколку успеат плановите за трансформација на касарната Илинден во меѓународна финансиска зона, ќе се најдат притиснати помеѓу новата американска амбасада и просторот во кој инвеститори ќе се натпреваруваат за што повеќе градежен простор. Обезпоседувањето кое се анализира во Правото на град од Харви, а се случува во дузина светски метрополи, веќе е на повидок. Урбанизацијата на општина Аеродром добива форма на отворена расна дискриминација кон Ромите чии привремени живеалишта се претвораат во паркинг и парк. Неолибералниот град ја зголемува верската, етничката и расна нетрпеливост. Приватизацијата на огромен простор во централното градско јадро не можеше да се изврши без создавање на нова естетска вредност како необарокниот идеал. А изградбата на десетици споменици низ центарот на градот кои го фаворизираат минатото на една етничка група е во голема мера насочено кон маргинализирање на оние етнички и религиозни групи кои му стојат на патот на новиот урбан процес.

Урбанизацијата во Скопје е класен феномен. Автомеханичарски работилници и работници кои се дел од историјата на скопското Ново Маало беа насилно отстранети со цел да се изгради трговскиот центар Веро спроти Народна банка. Неолиберализмот во Македонија и светот ја засили класната моќ на богатите и ја намали можноста на останатите да се спротистават на економската експлоатација и новиот урбан процес. Со новото просторно организирање на градот дури и паркот-шума Водно стана жртва на неолибералниот град. Во вакви услови обидот за зачувување на ликот на ГТЦ од барокните планови до кои ќе се пристигне со ново јавно-приватно партнерство, треба да биде неразделив од борбата против новите форми на градско управување и отпорот против ново-воспоставената хегемонија.

Правото на град и референдумот за ГТЦ

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Мила Шопова

Слоганот „правото на град“ е составен дел од референдумската кампања за зачувување на изгледот на ГТЦ. Се спомнуваше на дебати, во публикации и интервјуа. Се употребуваше со значење на јавна политика, индивидуално право, свест. Што значи да се употребува синтагмата „правото на град“ кога се зборува за урбанизацијата и организирањето на просторот?

Со ковањето на овој слоган во 1968 година, социологот Анри Лефевр повика на радикална промена на севкупните општествени односи во капитализмот—преку зголемена граѓанска контрола врз одлуки за процесот на урбанизација до социјална еднаквост. Четириесет години подоцна, географот Дејвид Харви го присвои правото на град за негов работен слоган и политички идеал, повикувајќи на здружен отпор против финансискиот капитал кој ја дефинира урбанизацијата во светот денес. За Лефевр и Харви, во најголем дел, либералната демократија не ги остварува социјалните права на граѓаните—домувањето, образованието и здравјето.

Слоганот „правото на град“ го употребуваат кога пред очи им се одвива драматична трансформација на урбаниот простор и кога социјалните права на граѓаните се нападнати. Во шеесеттите, кога Лефевр пишува во Париз, се рушат старите маала во центарот на градот за да никнат висококатници, а граѓаните се организираат против изградба на ринг крај реката Сена. Надвор од Париз, земјоделско земјиште се пренаменува за комерцијално уживање. Во Њујорк, Харви ги гледа последиците од финансиската криза во 2008 година кога високоризични хипотекарни заеми и вредностa на недвижностите пропаѓаат, а над милион граѓани ги губат домовите. Истиснувањето на понеимотните, самохраните жени и афроамериканците од градот, Харви го објаснува процесуално и нераздвојно од обидот на градските власти заедно со финансиските институции да создадат нови стилови на живеење. Централни градски делови, како Менхетен, стануваат туристички дестинации и места каде што само богатите можат да живеат.

Правото на град како слоган треба да се примени во Скопје. Моќта на одлучување за урбанизацијата е во контрола на државно-приватни елити. А променaта на законите и прописите сѐ почесто е во корист на концентрирањето на вишокот производ во приватни раце. Зад естетското преоблекување на фасадите, проширените булевари и галиите-ресторани се крие нееднаквост и дискриминација. На 16 април 2015 година, над 150 работници од државното претпријатие „Еурокомпозит“ чекореа во протест покрај новата фасада на владината зграда, за чија изградба произвеле безбедносен заштитен ѕид. Заради ненадоместените трошоци од државата, со месеци останале без плата и придонеси. Јасно е дека во изградбата на овој објект овие работници учествувале со неколкумесечното недобивање на плата. Исто и планираната смена на фасадата и доградба на ГТЦ ги засега сопствениците, закупците и работниците во тој простор. Најавата за промена на сопственичката структура на ГТЦ се совпаѓа со предлогот за смена на фасадата и укажува на тоа дека естетското преобликување на градот е поврзано со економски процеси коишто ја намалуваат можноста на корисниците на просторот да остварат работничко, сопственичко и други права. Паралелно со овие промени во градот, земјоделско, зелено и заштитено земјиште се одзема од локалните заедници преку менување на статусот на тоа земјиште. Активностите во Охрид, Лазарополе и Маврово за изградба на марини, туристички развојни зони и хидроцентрали се еден таков пример.

Урбанизацијата што се случува во Скопје и други градови е симптом на структурната нееднаквост, окрупнувањето на приватниот капитал и неговиот обид за завладување на простори кадешто ќе се репродуцира. Вака заснованата урбанизација не е само осмислување на просторот денес, туку напад на правото на град. Дали сме против структурна нееднаквост, насилство, против распродажба на државните објекти и земјиште и окрупнување на приватниот капитал и дали здружено ќе ја превземеме контролата врз урбанизацијата со која се материјализираат овие неправди е вистинското референдумско прашање. Oтпорот на граѓаните за поинакво Скопје и општествени односи што растеше последниве години е олицетворен во граѓански референдум за зачувување на ГТЦ, еден од чекорите со кои градот ќе им се врати на граѓаните.

Лицата на невидливиот град

Автори: Иван Блажев и Владимир Јанковски [1]

(…) Српскиот архитект и скулптор Богдан Богдановиќ во една пригода ќе напише дека со години, со децении се обидувал од многубројните растурени делчиња на градовите кои расеано некогаш ги видел, или кои воопшто не ги видел, туку само на невидено ги сакал, да состави еден единствен „свој“ град. Ние пробавме да ја превртиме оваа логика. Наместо мозаик за идеален град кој ќе го составува една личност, се одлучивме за сложувалка во која различни луѓе донираат по едно свое парче за градот. Да го конструираме градот во форма на хетероген мозаик. Таквото Скопје на мигови наликува на кубистички портрет – истовремено постојат бројни површини и пресеци, а тоа што понекогаш едната ја исклучува другата се прифаќа само како предност. Зашто градот е токму тоа – некое постојано вклучување на различностите. Исклучување и порамнувањето, хомогенизацијата е спротивна на неговата логика. Поинтересни се градовите што создаваат разлики, во контрадикција се со себеси, отколку оние кои се обидуваат да се реплицираат и повторат. Скопје е како сунѓер – тоа впива сѐ докажувајќи дека градовите истовремено можат да бидат сечии и ничии – патникот што само неколку часа е во градот, заради материјализацијата на доживеаните мигови и присвојувањето на одредени ситуации, го има истото право на градот како и некој што со децении живее во него.

(…) Оној „нашиот“ град е по малку невидлив за другите. Некои од неговите скулптури, премини, напуштени објекти, пешачки патеки… можеби ги делиме со другите луѓе, оние што ги познаваат или дури и ги избираат да влезат во нивната антологија на посебни градски фрагменти. Но, независно од поклопувањата, постојано постои мало изместување, ситна разлика, отцепен празен простор што го одвојува нашиот поглед од погледот на другиот, нашата дефиниција од замислата на другиот. „Нашиот“ град е спој од видливото и она што ние сме. А тој спој постојано го умножува невидливото во градот, она што ние го бараме. Другата невидливост се реализира кога конкретниот простор го користиме како почеток, сцена за недоживеаното што треба да ни се случи. Навраќањето на омилените простори е доближување до празнината, истрага. Реконструкцијата на случениот настан во конкретниот простор го бара отсутното во грчот на конкретниот урбан микрокосмос.

[1] Фотографиите и текстовите што следуваат претставуваат избор од книгата „Лицата на невидливиот град“, објавена кон крајот на 2010 година. Книгата е составена од 36 портрети на луѓе на нивните омилени места во Скопје, кои ја раскажуваат приказната зошто го избрале токму тоа место од градот. Избраните места, делови од градот, се портрети на едно навидум невидливо Скопје, исцртано и мапирано во интимните биографии на неговите жители, а не во дискурсите на моќ на политичките и елитите на капиталот. Претходните два фрагмента се извадок од воведниот текст во книгата.

Nikola Eftomov

НИКОЛА ЕФТИМОВ 

Некаде меѓу минатото и иднината, под дождливите облаци на сегашноста, стојам на петата фасада на Градскиот трговски центар во Скопје. Ми велат: сплоти се со просторот и присети се зошто дојдовме на ова место.

Се обидувам да се сетам, а детето скриено во моето четириесетгодишно тело ме прашува: ти текнува ли кога мечтаеше токму тука, во стакленикот да го направиш својот дом?

Стакленикот и цвеќарницата одамна ги нема, а мојот дом на Октомвриска 8, некако спонтано започна да се претвора во зимска градина. Сето тоа е убаво, но јас одново се прашувам, овој пат за целта на текстов, па нели требаше да биде посветен на моето омилено место во Скопје?

Можеби приказната не е само за местото во кое како мал го чувствував дишењето на тропските билки, а нешто подоцна си замислував како го пијам утринското кафе под некој раскошен лист на палма.

Најверојатно ова место го сакам, поради погледот од 360 степени на различните архитектонски траги на мојот град; можеби затоа што од оваа позиција не се толку видливи новите грди лузни на неговото жилаво тело, а можеби поради небото над Скопје, што изгледа постојано се труди да постави нова/ стара барокна кулиса над овој нов/стар град…

Скопје го сакам поради Скопјаните и убавото небо над него!

Miliana Lenak

МИЛИАНА ЛЕНАК

Таа мирисаше гадно кога бев дете. Секое утро чекав автобус за училиште точно пред неа, фабриката за сапуни „Цветан Димов“. Потоа престана да мириса гадно и еден по еден почнаа да паѓаат стаклата на нејзините прозорци. Јас почнав да чекам едни други автобуси, кои ме носеа во едно училиште во Софија, да учам како се станува актерка.

Кога конечно се вратив, за да останам и за да се подарам себеси на Скопје, времето за фабриката и за мене престана да тече. Немаше веќе прозорци за ронење, а заспаната фабрика, времето почна да го мери според висината на дивите грмушки кои почнаа да никнат околу неа. Се среќававме сонувајќи, јас и фабриката, и така дознав дека таа во својот и јас во мојот сон сме на едно исто место. Поточно јас сум во неа, а таа низ мене се создава. Не само низ мене, нѐ има многу. И таа е дом за сите нас. Само не ја викаме веќе фабрика, ја викаме театар.

Не знам како ми успеа, зошто тоа е многу чудно да успее во град чија најголема гордост е еден застанат часовник, но ете пак велам, не знам како, но мене ми успеа да се разбудам. И брзо брзо, штом се разбудив го создадов Буден Театар. Сега тој ми помага да го придвижувам времето и да го мерам преку претставите кои ги создаваме.

Ја посетувам понекогаш заспаната убавица. Мечтателно гледам во нејзините високи ѕидови, ѝ зборувам, и таа ми го прифаќа гласот и ми го враќа назад, како да ја граделе најдобрите театарски акустичари. Ја прашувам „како јас тебе да те разбудам?“ И знам дека е итно да ја разбудам и да ја потсетам што сонувавме заедно. Зашто туку види, некој си ко божем принц, дојде, и ја заколе така заспана, и потоа врз нејзиното мртво тело изгради уште еден трговски центар. Таа е моето омилено место во Скопје. Да, не ова Скопје, ама сепак едно можно Скопје, од некоја поубава верзија на иднината.

Filip Stojanovski

ФИЛИП СТОЈАНОВСКИ

Пределот на „долно“ Топанско Поле и улицата „Џон Кенеди“ кои гравитираат кон ОУ „Васил Главинов“ има развиен маалски идентитет кој луѓето што живееле таму го носат и ако се преселат. Иако е доволно близу до центарот на Скопје за да може да се излегува и пешки, неговиот урбан фолклор се темели на генерациите израснати на рок музиката од предградијата на поголемите градови од бивша Југославија и приказните за уличните херои во кои сите жители имаат некоја улога, врз основа на заслугите.

За растењето во Топанско во осумдесеттите беше карактеристична разнообразноста. Заедно со Роми, Бошњаци, Албанци, Срби, Власи и Македонци со различно потекло придонесуваа со обичаи, како давањето прекари по прилепски. Во семејствата на многу Егејци при присилните патешествија низ Источниот блок доброволно се вклучиле и Полјаци и Чеси, па така во иста зграда може да се најдат и православни и католици христијани, муслимани, како и отворени атеисти. За оние што јадат манџи по комшии (а срамота е да одбиеш кога те нудат) ова значи дека имаат на располагање сите јадења карактеристични за балканските региони, етнички групи и верски празници, туку и вегетаријански чорбички можеби настанати од искуствата при гладувањето по планините на Грција, или слатки по рецепт од Ташкент.

Иако во секојдневниот говор се користат стереотипи и етнички вицови, тоа не се прави зад грб, а практичноста на секојдневното заедничко соочување со исти проблеми дејствува како противотров за тензии и канализирање на напнатости.

Bojana Stojmenovska

БОЈАНА СТОЈМЕНОВСКА

Се сеќавам дека како малечка уживав да се пентарам по споменикот на Жената борец во скопскиот Жена парк. Секако дека не сум била единствена во таквиот обид, но ден денес секој пат кога ќе минам низ паркот во нечие друштво, одново ги прераскажувам моите детски потфати. Како да барам да ми зададат предизвик за повторно да се обидам да го сторам истото.

Паркот сам по себе често успева да ме смири и да ми го одвлече вниманието бидејќи во него секогаш има посетители кои се опседнати со сосема различни активности на начин кој, според мене, е нетипичен за другите паркови во Скопје. Гостите се редовни и си имаат свое катче, дури и воајерите имаат своја претопена припадност.

За мене, при секоја посета на паркот, споменикот е јадрото. Постојано се фаќам себеси како ги отстранувам сите други мисли и се опседувам со прашањето: „Дали сѐ уште можам да се протнам низ отворот на споменикот? Ќе ме собере ли?“ Тој отвор за мене е скришно мерило кое за првпат го откривам. Се додека успешно замислувам дека ме собира – не сум пораснала премногу. А со сигурност тврдам дека сѐ уште ме собира.

Djordje Jovanovic

ЃОРЃЕ ЈОВАНОВИЌ

Авторите на книгава ме замолија да напишам кратка белешка за моите омилени места во Скопје. Цел ден размислував. Два дена бесцелно шетав. Три дена ги барав. Ги нема.

На плоштадот што јас го сакав, нераскопан и неподелен, навечер се собираа луѓе, разговаравме. На платото пред „Љубов“, навечер се собираа луѓе, разговаравме, се смеевме. Во дворот на кафулето „Лудница“ се собираа луѓе, разговараа, се смееја. Ателјето на Узуновски во Безистен – таму со Никола сликавме и таму навечер доаѓаа луѓе, седеа и долго разговараа. Луѓето сѐ помалку разговараат. Сега е модерно да се фотографираш пред некој чудесен објект што изникнал во меѓувреме. Јас се сликав пред моето најнеомилено место во Скопје – куќата на Мајка Тереза. Не заради тоа што имам нешто против големата хуманистка, туку заради страшното здание изградено во чест на нејзиното дело, како е некој монструозен споменик на сите омилени места во Скопје што веќе ги нема.

Marko Dragovic

МАРКО ДРАГОВИЌ

Еве го. Еве сум. Игралиштето и јас. Ова е моето место, тоа во мене и јас во него (во „моето“ и „јас“ се содржани личностите на сите кои тука одиграле барем некоја партија фудбал). Делче од овој град кое ме трпи верно веќе 17 години. Клишето „како дома” е неизбежно, оти не е клише, туку суштина. Точка едвај забележлива на Google earth, а за мене – мал свет, мој воспитувач и старател.

Местото кое заедно со сите невидливи сили, тивко ги преобразуваше нашите самоуништувачки енергии во пубертетот (а и подоцна), човекот сега го преобразува во „прекрасен” и „светкав” трговски центар. Ете… судбината на моето игралиште е уште една икона на жртва, голтната од потрошувачкото чудовиште.

Igor Angjelkov

ИГОР АНЃЕЛКОВ

„Скопје е само начин на кој ќе умреме.“

Порано го мразев овој стих на Вртев, но веќе не. Скопје е насекаде околу мене, и најмногу – во мене! И нема бегање. Стотици места, приказни, ситуации, сеќавања… Изборот на една единствена локација која на овој или на оној начин ми значи нешто беше тежок. Одлуката падна врз една приказна од минатата декада, кога во напливот на филмски ентузијазам, низ неколку прошетки со пријателите се обидувавме да најдеме простори идеални за одредено филмско дејствие, кои се тука, меѓу нас, поминуваме крај нив, а сепак остануваат недофатни и незабележани. Резултатот на крајот беше фасцинантен. Навидум познати зграда и улица, а само неколку метри зад нив, зад аголот, простор како создаден за сцена од некој добар „филм ноар“. Веднаш замислуваш како Годар и Трифо, во тандем, снимаат некој свој филм од новиот бран од 60-тите. Башка, Скопје во последната декада на минатиот век, поради распаѓањето на едниот и доаѓањето на сцена на другиот систем на вредности, се претвори во град кој изобилува со филмски локации сами по себе.

И така, на крајот се одлучив за скалите на Калето, спроти „бувљакот“, оние што водат до Француските гробишта. Прекрасни по својата грандиозност, филмични „пар екселанс“, и навистина ме чуди што ниту еден домашен филмаџија не се инспирирал да сними некоја сцена токму тука. Можеби тоа ќе се случи набргу, веднаш по ова нивно реоткривање. И не само тоа. Ова е повик и до градските власти да се погрижат за нив, давајќи им нов сјај.

„Скопје е само начин на кој…“

Iskra Geshoska

ИСКРА ГЕШОСКА

Просторот во кој се пресекуваат множествата на разни фрагменти од животот, каде што светот е возбудливо и опасно мноштвен а не еден, каде што привидот и стварноста се секогаш рака под рака, каде што гневот, љубовта, стравовите, дилемите, одлуките, прашањата, одговорите, крстосниците, патеките, солзите и насмевките се стекнуваат како силен и моќен водопад е не-место кое ми беше дом. Таму ја наоѓав утописката слика за семејството. Таму, копнеев, самував, растев, стареев уште кога бев дете. Таму научив како морам стрпливо да чекам да заврши „претставата“, не само онаа, на сцената, каде што мајка ми и татко ми беа дел од туѓи, позајмени приказни, туку и онаа животната, каде што јас требаше да ја „одиграм“, создадам и претставам својата приказна. Животот зад кулисите, во гримиорните и на сцената ме подучи дека спокојството и немирот знаат што е соживот. Ми покажа зошто е нужно да се прибегне кон стилизација на светот, на болката, на радоста. Во театарот се изведуваше, се одигруваше прологот на мојот живот, она што го посакував и она од кое стравував. Мојот театарски дом ме натера да се смирам пред фактот дека животот не е ништо друго туку копнежливо и радосно исчекување да заврши последниот чин.

Донесоа одлука – ќе го срушат Драмски театар. Ќе направеле поубав. Јас им велам: чувството за дом ниту еден багер не може да го сруши, ниту една градежна компанија не може да го изгради.

Jasna Dobrichic

ЈАСНА ДОБРИЧИЌ

Водно е спокојство, тишина, природа, зеленило, воздух, бескрајност, самотија, адреналин, енергија, мисла… Водно е сонце, небо, пеперутки, шишарки, топол чај, мирис на излупен портокал… Водно е урбано и диво; дел од градот и посебно; поврзано и изолирано; блиску и далеку… секогаш мое, искрено и едноставно. Водно е (мое) место во Скопје за бегство од Скопје.

Filip Jovanovski

ФИЛИП ЈОВАНОВСКИ

На оваа тераса за последните 3 години биле присутни 734 луѓе. Од нив 370 мажи, а 364 биле жени. Од жените 113 носеле црвена блуза. Од тие што носеле црвена блуза, 53 имале црна коса. Од нив 47 имале убава насмевка. Од тие со убава насмевка убав разговор сум имал со 13. Од тие 13, со 3 девојки сум останал на балконот до длабоко во ноќта. Од нив, со една…

Оставам сето она што е само започнато со бројките самите да го довршите, да си го раскажете онака како што приказната ќе ве одведе.

Станот се наоѓа на улицата Партизански одреди 7/4. Во него живеев 31 месец. Од крајот на 2004 година до средината на 2007 година.

Град за сите: утопија или можна реалност

Дел од редовното заседание „Урбанизацијата и правото на градот“ Автор: Ана Ацеска

Референдумот за ГТЦ во одреден поглед го демократизира процесот на урбанизација во Скопје. Соочени за првпат со таков процес, нужно е сега да се прашаме што е навистина „град за сите“ и дали институциите во Скопје можат да го овозможат.

ГТЦ, како и трговскиот „Бисер“ или пазарчето во Бутел, или како било кој друг објект во било кој друг град, нема никогаш и во ниеден контекст да биде место на и за сите граѓани. Но, токму во тоа е суштината и убавината на градот: тој е место во кое живеат луѓе кои имаат различни идентитети, навики, потреби и вкусови, потекнуваат од различни места и говорат на различни јазици. Во идеалниот град тие имаат еднаков пристап до ресурси и привилегии, живеат во солидарност, заедништво и разбирање, и токму во градот можат да бараат и добијат правда. Но, ниеден град не е толку совршен. Иронично, токму тие различности во кои е вплеткан и комплексноста на неговиот систем него го прават ранлив и поразен. Затоа добриот град постојано се преиспитува себеси, се преобликува и променува за да се доближи до вредноста „град за сите“ најблиску што може.

Скопје не е таков град. Неговите жители со децении се дискриминирани по разни основи, немаат еднаков пристап до инфраструктура, ресурси и информации, и меѓу другото се соочени со неправедна приватизација, небалансирана моќ и отсуство на правда. Тоа што се нарекува „Проект Скопје 2014“ ги одбегнува не само овие, туку и сите останати принципи на градење на град, и е погрешен во секој поглед.

Скопје, понатаму, се соочува со проблемот на отсуство на основното разбирање на процесите на системската и општествена нееднаквост кај сите актери кои учествуваат во градењето на градот. На пример, не само во општото поимање и секојдневиот говор, туку и во стручните анализи градот се разбира само во дихотомии: оваа и таа страна на Вардар, центар и периферија, еден начин на „градско“ живеење и „многу други“, една вистина и многу лаги. Неговата етничка и класна поделеност се сметаат за нормални. За него се зборува најчесто во метафори и ретки се искрените крици ослободени од доминантинте наративи кои кружат наоколу. Пример за ова е сеприсутната теза изнесена во јавноста дека „градот имаше дух (само еден!?) и дојдоа (некои, неписмени) и ни го земаа“ која стана несоборлива догма која во секој поглед ја легитимира нееднаквоста во градот. И оттука прашањето: а тие другите, различните, родени на друго место, со поинакви вкусови и потреби немаат право на град? Или: што со тие жители на кои духот на градот (како и да го дефинираме тој поим) е поинаков и е поврзан со други простори? Скопје не се познава на поинаков начин и неговите социолошки димензии не се истражуваат, ниту се разбираат.

Системската и општествена неедкаквост најчесто се создава и репродуцира на ниво на државата, но важно е да се разбере дека во тие процеси градот е многу важен. Тој не е само центар на големите социјални и економски процеси, туку голем дел од конфликтите произлезени од тие процеси ги имаат своите непосредни и директни последици токму во секојдневниот живот во градот. Тие процеси се репродуцираат и токму во градот се создаваат нови форми на нееднаквост кои веќе не потекнуваат само од државата, туку стануваат суштествено градски – затоа токму на тоа микро ниво треба да се насочат правилните политики за да се создадат услови за градење на град за сите. Оттаму, идното урбано планирање на Скопје треба да се ослободи од симболичките димензии и директно да се соочи со процесите на системска нееднаквост.

Токму тоа е уште една причина поради која треба да го одбраниме сегашниот изглед на ГТЦ и да ги поддржиме настаните и дебатите кои му се посветени. ГТЦ ни сега, ни по референдумот, нема и не треба да биде место на и за сите граѓани. Но, ако вистински се соочиме со прашањата и проблемите на нееднаквост во градот и ако доволно силно се обидеме, токму на тој референдум и токму ние треба да ја започнеме долгата борба за „град за сите“.

Zasedanie_populizam

Редовно заседание: Симболички елементи на македонскиот авторитарен популизам

По разголувањето на вистинското лице на авторитарната и корумпирана власт во Република Македонија, се поставува прашањето зошто власта сѐ уште не се соочува со масовно изразено незадоволство и зошто сѐ уште голем дел од граѓаните ѝ веруваат. Дел од причините за ова може да се бараат во клиентелистичкиот систем на „морков и стап“ кој сѐ уште приморува голем број граѓани да ја поддржуваат политиката на власта бидејќи од тоа зависи нивната егзистенција. Дополнително, за ова придонесува и ограничениот пристап до објективни информации за што беше пишувано во претходното редовно заседание за медиумската (не)слобода. Еднакво важно, дел од причините за сѐ уште присутната поддршка на власта треба да се бараат и во симболички елементи врз кои се потпира македонскиот авторитарен популизам предводен од ВМРО–ДПМНЕ.

За таа цел, ова заседание опфаќа неколку различни социјални конструкции кои меѓусебно се надополнуваат и заеднички придонесуваат кон градење на популистичкиот мит за ВМРО–ДПМНЕ и нејзиниот претседател, Никола Груевски. Петте осврти дискутираат како преку манипулација со јазикот, себе-идентификацијата, историјата, родот и стравот од непријателите се создава инертно и некритичко гласачко тело кое има изразено колективистички и илиберален дух, што сериозно ги загрозува основните вредности на либералната демократија:

 

Координатор на заседание: Борјан Ѓузелов

Фото: Република

Владеењето на народот и (не)демократијата во популистичкиот дискурс

Дел од редовното заседание „Симболички елементи на македонскиот авторитарен популизам. Автор: Љупчо Петковски

Македонскиот премиер Никола Груевски и неговите политики кои имаат за цел да ги направат гласачите задоволни со тоа што ја купуваат нивната поддршка се вообичаено означени како популизам од страна неговите политички противници и медиумите. Сепак, ваквите чинови е подобро да се опишат како клиентелизам, демагогија или опортунизам. Излишно е да се каже дека Груевски е популист, но поради причини кои се различни од оние кои вообичаено ги имаме на ум. Груевски е популист и ВМРО-ДПМНЕ е популистичка партија , бидејќи ја отсликуваат и конструираат македонската општествена и политичка стварност како општеството да е поделено на два непомирливи табори – народот наспроти оттуѓените политички, интелектуални и економски елити од минатото. Единствениот претставник на народот, се разбира, и самиот Груевски. И народот и непријателот се повеќе лизгави категории отколку фиксни термини што значи дека станува збор повеќе за перформативни отколку описни концепти.

Популистичките дискурси се тесно поврзани со редефинирање на празните означувачи – клучните симболи кои служат како означувачи на поделбите кои постојат во општеството. Празните означувачи можат да артикулираат каква било идеологија – и прогресивна левичарска и конзервативна десна. Функцијата на популистичките дискурси е да изразуваат револт, страсти и некои од во основа непретставливите, но неопходни симболи, кои го спојуваат општеството како правда, демократија, слобода, итн.

Популистичките дискурси се спротивставуваат на поадминистративните, поинклузивните и посинтагматски дискурси, кои Ернесто Лаклау ги нарекува логиката на разликата. Логиката на разликата е доминантна логика и единствен легитимен начин на репрезентација на општеството во актуелниот пост-демократски и пост-политички дух на времето во доцниот либерализам. Таа се базира на претпоставката дека во современите општества не постојат општествени поделби, или, со други зборови, дека живееме во помирени општества во кои антагонизмите од минатото се застарени. Популизмот е еден вид потсетник дека историјата (сѐ уште) не е завршена.

Што е проблематично со популистичкиот тип на претставување од гледна точка на, да кажеме, поединец чие разбирање на демократијата е под влијание на либералната симболична рамка? Ако демократијата е владеење на народот – како што самата етимологија на концептот наведува – зошто се плашиме од популизмот? Демократијата како што ја познаваме и според која судиме дали одреден политички систем или општество се демократски е, всушност, либералната демократија. Во либералните демократии, волјата на мнозинството (народот) е ограничена на многу начини преку институциите како што се уставните судови и судскиот систем, кои се одговорни за одржување на систем на проверки и рамнотежи за гарантирање и заштита на индивидуалните права и слободи. Во изминатите неколку децении, либералниот или административниот дел на демократијата беше дополнително зајакнат со подемот на технократски тела за донесување одлуки.

Популистите по правило се непријателски расположени кон ограничувањата поставени од страна на либерални принципи и многу често нивната политика се изразува како демократски илиберализам. Ова е случај и со Груевски – неговиот народ е отсликан како финален судија во каков било општествен спор, дури и во правните спорови. Со други зборови, сѐ додека народот поддржува некоја негова политика или политичко дејствување, од второстепено значење е дали истите се незаконски или неморални. Исто така, во популистички дискурси само две субјектни позиции се прикажани како легитимни. Поединецот е или дел од народот, кој е прикажан како да има личност со карактеристики кои се усогласени со наводно доминантната култура на општеството, или пак е дел од непријателските Други кои се опишани како нешто што не може да биде легитимен дел од општеството (предавници, непријатели на државата, соросоиди – теориите на заговор се многу присутни во популистичките дискурси). Поради ова во симболичката рамка на македонскиот популизам нема место за автономија на политички барања, а несогласувањата кои доаѓаат од инаку хетерогените групи од граѓанското општество автоматски се опишани од страна на популистите како наводно поттикнати од разни центри на моќ и се дискредитирани како неавтентични.

Конечно, популизмот ги еманципира (ревносните противници на популизмот би рекле искривува) значењата на празните означители кои го изразуваат (невозможното) единство на општеството. Демократијата во популистички дискурси е реинтерпертирана и има различно значење од своето нормално, либерално демократско значење.

Наративната контрола врз јавниот дискурс: идентификацијата како средство на популизмот

Дел од редовното заседание „Симболички елементи на македонскиот авторитарен популизам. Автор: Миша Поповиќ

Да парафразирам една мисла од Дина: „кој го контролира наративот, ја контролира и политиката.“ Националните наративи се суштествен дел од начинот на кој политичките елити се легитимираат. Во обид да се избегне употребата на идентитетот како фиксна категорија, ќе се служам со терминот идентификација кој го потцртува истиот концепт како процес на постојано (пре)раскажување на националната имагинација.

Воспоставувањето контрола врз процесот на прераскажување на нацијата во таа смисла е клучно за разбирање и на македонската политика. Тргнувајќи од Роџерс Брубејкер, процесите на национална идентификација можеме да ги гледаме како резултанта од мрежните интеракции помеѓу различни чинители во општеството.

Во последниот период, таа резултанта е под сериозно влијание на векторот наречен ВМРО-ДПМНЕ. Произлегувајќи од контрапунктот на социјалистичката приказна за Македонија, политичката елита на ВМРО-ДПМНЕ имаше интерес да ги видоизмени основните постулати на македонската национална имагинација. Меѓутоа целта не е поправање на историска неправда, туку инструментализирање на националната имагинација за да се обезбеди единствена сопственост врз два основни постулати на националната идентификација: како поединецот се замислува себеси и како ја замислува нацијата.

Во својата доктрина, ВМРО-ДПМНЕ зборува за реалниот човек. Реконцептуализирајќи го македонскиот архетип, тие успеваат да креираат слика за Македонецот како верник и семеен човек, кој преку овие две заедници, во содејство со својата национална припадност, го наоѓа своето место во светот. Уште повеќе, доктрината на ВМРО-ДПМНЕ ги зацврсти постулатите дека нацијата е простор за делување на поединецот. Во самата доктрина, личната слобода како вредност за која се залага партијата е нераскинливо врзана со националната слобода. На тој начин, се концептуализира папочната врвца помеѓу мајката (нацијата) и детето (поединецот) преку една од фундаменталните вредности на современото општество – слободата.

Вториот постулат на наративната контрола врз македонската политика е поширокиот национален имагинариум. Основата овде е (ре)конструкцијата на националната историска митологија, а подмножество е името. Видлив производ на ова е Скопје 2014. Анастас Вангели, градејќи врз теоретската основа на повеќе автори (меѓу кои и Ентони Смит), во својата книга „Античка сегашност“ покажува дека митологијата позади идентитетскиот спор со Грција е инструментализирана на повеќе од еден начин. Се издвојуваат употребата на политичката митологија за да се индуцира ескапизам од современите прашања, а сегашните премрежја се поставуваат наспроти замисленото златно доба. Во таа смисла, Скопје 2014 е и неправда, но и споменик за замислената неправда – неправдата дека не сме биле Европа во минатото, но и дека истото е одземено од сегашноста и иднината.

Токму на наративот на оваа неправда, неправда кон Македонија и неправда кон реалниот човек, вирее современиот македонски популизам. Одземеното златно доба, историски права и европскиот статус стануваат централна тема на македонската политика. Јавниот политички дискурс е ставен на овие шини кои центрифугално ги исфрлаат сите останати теми или спротивставени наративи кон маргините на јавната дебата.

А сопственикот на овие теми е владејачката партија и каков било обид за спротивставување е игра на нееднаков терен. На сентиментот на неправда, ВМРО-ДПМНЕ на симболично ниво станува единствениот заштитник на македонштината и реалниот Македонец.