Месечна архива: јануари 2015

Работнички права

Редовно заседание: Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија

Паралелно со експлицитната, иако можеби само декларативна, определба за транзиција кон демократско општество, сите досегашни влади од осамостојувањето се и безрезервни промотери на пазарната економија и неолиберализмот. Меѓу другото, тоа значајно ги редефинираше и работничките права. Помеѓу социјалистичкото наследство, неумесно спроведените приватизации, партизираноста на синдикатите, неолибералните законски реформи и популистичката реторика, македонскиот работник се наоѓа во специфична, несигурна положба. Токму затоа ова заседание донесува четири анализи на состојбата на работничките права во Република Македонија:

 

фото: Радио Слободна Европа

Дали кризата е новиот ред?

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Александар Димитровски

Неолиберализмот пристигна во Македонија како одговор на должничката криза што ја витоса југословенската економија во осумдесетите. Накратко, неговата идеална цел е ослободување на претприемачкиот потенцијал на поединецот со поставување на пазарната економија како посредник на сите видови човечки односи. Единствената улога на државата е да ја создаде и оддржува институционалната мрежа која го штити системот (судови, полиција, стабилна валута итн.) и понатаму да  не се меша. Економската стагфлација што ја зафати Југославија беше протолкувана токму како последица на отсуството на такво уредување: поддржани од државата, системот на општествена сопственост и самоуправување им даде на работниците премногу права и премногу моќ да си ги зголемуваат платите над нивната пазарна цена, притоа намалувајќи ја ефикасноста на целокупното стопанство. Како решение, тројката „приватизација, маркетизација и демократизација“ требаше да обезбеди, во зборовите на економистот Џефри Сахс, „враќање на човечките слободи и демократски основан раст на животниот стандард“.

Наместо раст на слободата и стандардот, после само десет години реформи бројот на вработени во стопанството опадна од 470,000 во 1990 на 221,000 во 2000. Невработеноста во 1999 стаса до неверојатни 47 проценти. Работниците ги изгубија не само своите работни места и законски права, туку и општествениот статус. Во новиот поредок, некогашната „авангарда“ на социјализмот полека се претвори во социјален терет.

Прашањето што се наметнува е како можеше ова да се случи во контекст кога луѓето навидум за првпат зачекорија во демократијата каде што конечно тие самите требаше да одлучуваат за своите судбини. Дејвид Харви е еден од многуте коишто велат дека за да се случи една промена од толкав размер во (релативно) демократски услови потребно е претходно да се создаде одредено ниво на консензус кај народот. Неолиберализмот мора да биде инфилтриран (на пример, преку медиумите, образовниот систем, политичката пропаганда итн.) како нов вид на „здрав разум“, т.е. систем на вредности со кој го согледуваме светот.

Но тоа што веднаш паѓа во очи е дека после повеќе од две децении неолиберални решенија за проблемите на социјализмот, основните начела на неолибералната идеја никогаш не биле основа за едномисленост во Македонија, освен можеби меѓу владеачките елити. Ако воопшто постои некаков широк консензус помеѓу работништвото, тоа е дека економијата треба да  му служи на народот, а не обратно. Експлоатацијата и нееднаквоста се секојдневни теми дотаму што самата акумулација на богатство популарно се толкува како одраз на морална хендикепираност, а државата се повикува да биде заштитник од пазарот, а не само на пазарот.

Како тогаш, при едно општо неприфаќање на неолибералната идеја, системот успева да се репродуцира? Не преку поттикнување на едномисленост и ред, туку преку постојаното поттикнување на неред, криза и несигурност и оневозможување на колективната мобилизација. Работниците се секојдневно бомбардирани со потсетници за кревкоста на нивната индустрија, за немањето редовни нарачки и опасноста капиталот да побегне во покомпетитивни пазари на труд; можноста да се вработуваат работници на определено време во  континуитет до пет години ја зголемува ранливоста на работното место; потрошувачките кредити ја зголемуваат зависноста од редовни примања; синдикални активисти се плашат дека секој обид да се продре во фабриките може само да им наштети на поедини работници итн.

Кога патиштата кон секој вид здружено дејствување се попречени, преостануваат единствено поединечните стратегии за подобрување на сопствената положба (пр. фаќање „врски“ или емиграција). Севкупните последици на таквата пракса резултираат во атмосфера на цинизам, самоинтерес, недоверба и ерозија на хоризонталните мрежи на взаемна поддршка коишто се основа на секој вид колективно дејствување.

Заклучно, проблемот со „работничките права“ не е исклучиво правен, туку се протега во сите општествени сфери вклучувајќи ја и периферната позицијата на македонскиот работник во глобалната поделба на труд. Тоа е еден контекст каде сите алтернативи се чинат практично неизведливи и каде умира политичката креативност. Но можеби може да ја заживееме ако почнеме од констатацијата дека кризата не е транзициона фаза којашто треба трпеливо да ја исчекаме да одмине. „Кризата“ не е спореден ефект туку склоп на принудни механизми од кои зависи оддржувањето на системот. Со други зборови, нашиот неолиберален пат веќе го изодевме и нѐ одведе во периферијата на евтината работна сила. Оттука натаму лежи само повеќе од истото и џабе ако го смениме правецот сѐ додека некој друг ни ги прави патиштата.

Напорна работа, ниски плати и постсоцијалистичка носталгија: Поглед на македонската текстилна индустрија

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Кјара Бонфиљоли

Текстилното производство беше важен индустриски сектор во социјалистичка Југославија, достигнувајќи 12% од вкупното производство во 70-тите. Текстилните фабрики почнаа да се шират од поголемите кон помалите градови во почетокот на 50-тите, вработувајќи илјадници работници, мнозинството од кои беа жени. Распадот на Југославија, колапсот на југословенскиот и советскиот пазар во 90-тите и глобалната конкуренција од азиските земји во раните 2000-ти беа и сѐ уште се главните предизвици за текстилната индустрија во Југоисточна Европа. Додека бројот на вработени во текстилната индустрија во голема мера падна во Хрватска, Словенија и Босна и Херцеговина (секоја од трите земји моментално вработува околу 20.000 работници), Србија и Македонија успеаја да одржат дел од нивните текстилни индустрии. Текстилната индустрија вработува околу 30.000 работници во Србија и околу 40.000 во Македонија.

Во Македонија, особено, приватни компании се стекнаа со некои од средствата на државно-управуваните фабрики и продолжија да се произведуваат за извоз, преку системот наречен надворешно ориентирана трговија, или, како што е најчесто познат во регионот, лон производство. Овој систем постоеше во Југославија во 70-тите и 80-тите, но стана многу повеќе распространет во последните две децении во пост-југословенските држави, бидејќи локалните фирми престанаа да креираат свои колекции и стануваа сè повеќе зависни од надворешните порачки. Денес западните модни брендови ги делокализираат најтрудоинтензивните фази на производството во земји каде што трошоците за работна сила се пониски, каков што е случајот со Македонија. Материјалите се праќаат во Македонија, се сечат и се шијат облеки од страна на локалните работници, а потоа се испраќаат на клиентите во Западна Европа. Западните клиенти имаат корист од локалната искусна работна сила, од ниските цени и од географската близина на земјата, што значи дека облеката може многу брзо да се нарача и да се испорача, во согласност со променливите потреби на западната мода. Според официјалната веб страница „Инвестирајте во Македонија“, една од конкурентните предности на локалната текстилна индустрија е „големата флексибилност и подготвеност за прилагодување кон барањата на странските пазари.“

Меѓутоа, ова значи дека работниците се под притисок од страна на локалните сопственици на фабриките да работат многу напорно и со многу брзо темпо за да се исполнат барањата на западните клиенти. Згора на тоа, со цел локалните фирми да останат во чекор со конкуренцијата од остатокот од Источна Европа и Азија, трошоците за производство мора да се одржуваат многу ниски. Ова резултира во многу македонски работници да бидат плаќани околу 150 -200 евра за работни денови од 12 часа, во зависност од нивната позиција и квалификација. Различни организации, како што се Clean Clothes Campaign и Fair Wear Foundation, пријавиле кршење на работничките права во македонските текстилни фабрики. Овие извештаи нагласуваат дека работниците добиваат „сиромашни плати“, кои се 19% од минималната надница, така што многу од нив мораат истовремено да се вклучат и во земјоделство со цел да преживеат. Прекувремената работа е честа појава, со саботите како „нормални“ работни денови. Многу фабрики, исто така, немаат прописи за здравје и безбедност. Несигурни договори се широко распространети и учеството во синдикатите е исклучително ниско, со околу 9%. Во многу места, како што е Штип, текстилната работа е една од ретките достапни опции, особено за жените. Работниците имаат ограничена моќ за преговарање во земја каде што стапката на невработеност е над 30% последните дваесет години.

Ако го споредиме статусот на текстилните работници за време на социјализмот и денес, станува јасно дека работниците имаат изгубено многу работнички права и дека нивната куповна моќ опаднала. Работниците имаат изгубено и голем број на социјални услуги што порано биле бесплатно или по субвенционирани цени загарантирани од фабриките, како што се здравствени услуги, кантина, можност за кредит од заедничкиот фонд на фабриката, објекти за згрижување на децата и одморалишта. Затоа постсоцијалистички носталгија е широко распространета во текстилната индустрија. Сеќавајќи се на различно, посигурно минато, кога тие имале подобар социјален статус, е уште еден начин за вработените да се справат со напорната работа и ниските плати на сегашноста.

Работничките права од гледна точка на еден фетишист

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Бранимир Јовановиќ

За миг, ќе се ставам во улога на тесноумен макроекономист, кој се грижи само за економски раст. БДП фетишист, што би рекол Џозеф Стиглиц. Зошто би ми биле важни работничките права тогаш?

Работничките права влијаат на преговарачкиот процес помеѓу работниците и работодавачите. Помали права значат помала преговарачка моќ на работниците. Ова значи дека при раст на доходот, помал дел од него ќе завршува кај работниците, а поголем кај работодавачите. Како ова ќе се одрази понатаму врз економскиот раст зависи од ефектот на мултиплицирање, кој пак зависи од маргиналната склоност кон трошење, т.е. од тоа колкав дел од новиот доход се троши, а колкав се штеди. Доколку маргиналната склоноста кон трошење е повисока, и растот ќе биде повисок. Економистите обично сметаат дека маргиналната склоност кон трошење се намалува како што расте доходот (едноставно, можностите за трошење на парите се намалуваат). Работодавачите пак обично имаат повисоки доходи од работниците. Затоа, помалите работнички права можат да резултираат во понизок економски раст, затоа што прават поголем дел од доходот да оди кај работодавачите (сопствениците на капиталот), кои пак повеќе штедат, а помалку трошат.

Ова се однесува на растот на краток рок. Може да има и други ефекти, кои би влијаеле на растот на подолг рок. На пример, преку нееднаквоста. Бидејќи помалите работнички права значат дека доходот на сопствениците на капиталот расте повеќе од доходот на работниците, и бидејќи сопствениците на капиталот се побогати од работниците, помалите работничките права ја зголемуваат доходовната нееднаквост. Доходовната нееднаквост, пак, се смета дека го забавува растот на среден и долг рок.

Колку овие механизми се присутни во Македонија? Во Македонија е забележливо намалувањето на работничките права од 2005 наваму. Така, според Извештајот за економска слобода во светот, индексот за регулација на пазарот на труд во 2005 бил 5.9 (како Австрија), а во 2012 е 7.6 (како Сингапур), што е големо намалување на регулацијата, т.е. на работничките права. Согласно аргументот за редистрибуција, во овој период се забележува висок раст на доходот на богатите и само мал раст на доходот на останатите – реалниот доходот на најбогатите 1% помеѓу 2010 и 2005 пораснал скоро тројно, за разлика од доходот на останатите 99%, кој пораснал само за 11%. Согласно аргументот за мала склоност кон трошење на побогатите, во овој период има раст и на штедењето, но уште поважно, и на „пасивните пари“, т.е. на средствата кои завршуваат во благајничките записи на централната банка, наместо во кредити. Тие во 2005 биле околу 3% од БДП (9 милијарди денари), а во 2012 достигнале 6% од БДП (26 милијарди денари). Во овој период има раст и кај доходовната нееднаквост – учеството на најбогатите 1% во вкупниот доход во 2005 било околу 5%, а во 2010 достигнало 12%. Конечно, сите овие движења се следени и со забавување на економскиот раст – реалниот раст на БДП по глава на жител во периодот 2003-2007, кога просечниот индекс на работнички права е 6.1, изнесува 4.4% годишно, додека во периодот 2008-2013, кога индексот на работнички права изнесува 7.8, растот на БДП е намален на само 1.7% годишно. Наодите остануваат непроменети и доколку растот се гледа во сооднос со светскиот БДП, или се исклучи кризната 2009 година, или 2007 година се стави во вториот под-период. Се разбира, ова се само стилизирани факти, базирани на едноставни корелации, но, според мене, доволно се индикативни.

Но, доколку ја напуштам улогата на БДП фетишист и се вратам во моето вистинско јас, и се запрашам тогаш зошто се важни работничките права, одговорот би бил далеку поедноставен – работничките права се важни затоа што бeз нив би се вратиле во крепосништвото.

 

*ставовите изнесени во оваа колумна се лични ставови на авторот и не мора да ги одразуваат ставовите на институциите со кои тој е поврзан.

 

Неолибералниот проект: Трка до дното

Дел од виртуелното заседние „Работнички права во неолиберална и постсоцијалистичка Македонија“  Автор: Горан Лазаревски

Една од главните цели на нашата транзиција кон пазарна економија инспирирана од неолибералната идеологија беше дерегулацијата на пазарот на трудот. Со цел да се постигне овој идеал, голем број работнички права кои беа гарантирани за време на социјализмот, беа одземени, синдикатите беа потиснати, законите за минимална плата укинати (за опширна анализа на овој процес на дерегулација, погледнете ја одличната анализа на Ленка, „Обезвреднување на трудот“). Декади подоцна, резултатот се обесправени, отпуштени и осиромашени работници. Дури и идеолозите на оваа транзиција се согласуваат дека се претрпеа големи штети во форма на човечко страдање, но тие тврдат дека оваа жртва на олтарот на капитализмот беше неопходна со цел нашата економија да стане компетитивна со остатокот од светот. Но оваа компетитивност во пракса не е ништо повеќе отколку трка до дното, во која земјите во развој ширум светот се натпреваруваат која ќе понуди пониски плати и помалку заштита за своите работници со цел да привлечат странски инвеститори. Така, посветеноста на нашата влада кон привлекување странски директни инвестиции е всушност идеолошка посветеност кон нашата крајна цел – стандардот на работникот да го допре дното, како што и сме сведоци со појавата на т.н. „слободни економски зони“ каде даночните стапки се 0%, а платите се исто така заковани на дното.

Сепак, глобализацијата како неолиберален проект има една вградена фабричка мана, а тоа е проблемот со генерирање агрегатна побарувачка кој Кејнз уште многу одамна го опиша. Доколку мнозинството од работната сила во земјите во развој е принудено да ‘рмбачи во фабрики за многу ниски примања, тогаш кој ќе ги купи сите оние софистицирани производи кои овие фабрики би требало да ги произведуваат? Одговорот до сега беше – секако западниот (пред сѐ американскиот) потрошувач, па овој потрошувач беше охрабруван да троши пари кои ги нема за да може да продолжи да функционира глобалната економија. Овие лесно достапни пари од друга страна (ниски каматни стапки) го помогнаа создавањето на меурот на пазарот на хипотеки чие пукнување ја доведе светската економија во моменталната кризна положба.

Сѐ додека не се генерира доволно внатрешна побарувачка во главните пазари во земјите во развој, глобалните трговски дисбаланси, нестабилноста и економската стагнација ќе продолжат и во иднина. Но за ова да се случи, неопходно е сите земји заедно да престанат да се тркаат до дното, т.е. да ги зајакнат синдикатите и да воведат закони за минимална плата со кои ќе им се гарантира на работниците пристоен приход и потрошувачка моќ со која ќе можат да ја стимулираат домашната побарувачка. Европската Унија се наоѓа во уникатна положба во оваа смисла, бидејќи може да усвои легислатива со која ќе ги координира про-трудовите политики во сите нејзини членки, минимизирајќи ја условувачката преговарачка моќ на инвеститорите. ЕУ до одредена мера и носи вакви мерки, поради што и не е изненадување што стандардот на живот во Европа е блиску до американскиот.

Главна економска цел на сите европски земји треба да биде да влезат под тој чадор на ЕУ регулатива и на тој начин да ги заштитат своите работници од експлоатација од мултинационалните корпорации, и притоа да генерираат домашна побарувачка и да поттикнат домашна економска активност. Но за ова да се случи, најпрво европските лидери мора да ја заборават нивната идеолошка посветеност на неолибералната мантра: „ниски даноци, ниски плати и привлекување странски директни инвестиции“, и мора да почнат да се фокусираат на развивањето на продуктивните и потрошувачките капацитети на нивните сопствени економии.

Во конкретниот случај на Македонија, овие препораки треба да се земат во умерена доза поради енормно високиот степен на невработеност во земјата. Во таа смисла, флексибилен пазар на труд е круцијален за поттикнување на вработувањето, но главната поента останува – елиминирањето на минималната плата и синдикатите не ја доведе земјата поблиску до просперитет. Напротив, сиромаштијата и нееднаквоста нараснаа по независноста како никогаш порано во историјата. Поради овие причини, договорот за зголемување на минималната плата во периодот 2014-2016 треба да се поздрави, како и сите потенцијални чекори во оваа насока. Исто така, силни и независни од политичко влијание синдикати се неопходен партнер во едно економски просперитетно општество, а не кочница за економскиот развој како што вообичаено ги сметаат нашите владеачки елити.

Министерство за финансии

Редовно заседание: Има ли Република Македонија проблем со долгот?

Почнувајќи од 2008 година, нивото на државниот долг на Република Македонија како процент од бруто домашниот производ (БДП) е во постојан годишен пораст – од 20.5% во 2008 до сегашното ниво 39.3% (септември 2014). Вкупниот јавен долг, кој го вклучува и долгот на јавните претпријатија, во истиот период пораснува од 23% на 46.6% од БДП. Но и покрај овој пораст, Македонија и понатаму е една од најмалку задолжените земји во Европа, поточно трета најмалку задолжена. Дали Владата троши премногу? Има ли Република Македонија проблем со долгот?

Ова заседание донесува три аналитички осврти на оваа тема:

фото: Макфакс

Долгот уште долго ќе расте

Дел од виртуелното заседание „Има ли Република Македонија проблем со долгот?“ Автор: Горан Лазаревски

Нужно е да се направи разлика помеѓу проблемот на долгот како апсолутна бројка и проблемот на задолжувањето како владина политика. Во таа смисла, Македонија нема проблем со долгот во споредба со речиси сите останати држави во Европа. Доколку државата продолжи со истото засилено темпо на задолжување како и во изминатиот период (15.7% од БДП за 5 години), што поради глобалните економски неприлики и се очекува и препорачува да биде зголемено, тогаш таа ќе го достигне моменталното ниво на задолженост на Албанија за 10 години, држава која и понатаму без проблем склучува аранжмани со ММФ. Меѓународните финансиски институции ги условуваат нивните заеми пред се со макроекономска стабилност, навремено исплаќање на обврските и отвореност за странски капитал. Тоа значи дека се додека државата има пари за враќање и се придржува до правилата на игра, класично лихварски новите заеми ќе продолжат да ги покриваат старите. Дури и хипотетички доколку отстапи Македонија од овие цврсти стратешки заложби, тука е секогаш пазарот на приватни кредитори кој би го финансирал нашиот долг за соодветна (повисока) цена.

Ова значи дека сите оние „експертски“ анализи кои предвидуваат дека Владата сама од себе ќе падне за некоја година поради презадолженост, дека ќе секнат кредитите, и на тоа ја базираат својата стратегија за доаѓање на власт, се ништо повеќе од аматеризам и wishful thinking. Зад сите оние сензационалистички написи дека на Владата наредната година и доспевале неколку стотици милиони евра долг, кои немала како да ги врати, стои елементарно непознавање на тоа како функционираат јавните финансии на една држава – државата во секое време може да издаде обврзници и да го рефинансира доспеаниот долг. Како инаку би функционирала Македонија со континуиран буџетски дефицит во последниве 6 години? Дури и во едно најпесимистичко сценарио во кое Скопје 2014 станува Скопје 2024, и во кое глобалната рецесија трае уште 10 години, власта комотно може да продолжи со своето екстравагантно темпо на трошење барем уште 10 години. Времето не работи за вас, господо опозиционери.

Од друга страна, проблемот на задолжувањето како фискална политика во себе го подразбира и клучното прашање на што се трошат овие позајмени пари. Сведоци сме дека најголемата „капитална инвестиција“ на оваа власт, проектот Скопје 2014, со своите задирања во културниот идентитет на Македонецот, со длабоките поделби што ги создаде во националното ткиво и со сомневањата за корупција, всушност претставува една голема анти-инвестиција, која го уништува нашиот социјален и културен капитал. Меѓусебната доверба и целисходноста на демократската процедура, како дел од тој социјален капитал, се сериозно оштетени благодарение на начинот на кој беше спроведен овој проект. Допрва останува да се види уште колку дополнителна енергија, ресурси и конфликт ќе повлече овој проект, кога некоја друга партија ќе дојде на власт. Поради тоа, Скопје 2014 е најголемата нето-анти-инвестиција кога било на овие простори. Истовремено, не е остварена ниту една значајна капитална инвестиција, која би можела реално на подолг рок да ги оплоди и врати вложените средства. Со зајмени пари издржуваме армија социјалци и административци, градиме потемкинови фасади, додека образованата работна сила, нашата најпродуктивна инвестиција, си заминува од државата. Без овие кадри, Македонија едноставно нема да може на долг рок да генерира доволно вредност за да ги отплати долгот. За жал или за среќа Македонија од Југославија излезе како ниско-задолжена држава, и како таква овозможени ни се уште многу години расипничка неодговорност пред навистина да се најдеме во безизлена ситуација.

Раст на долгот во услови на намалена буџетска транспарентност и фискална дисциплина

Дел од виртуелното заседание „Има ли Република Македонија проблем со долгот?“ Автор: Марија Башевска

Податокот дека Македонија е една од најниско задолжените земји во Европа често го истакнуваат нашите власти при секое известување за ново задолжување, но тој податок сам по себе не кажува ништо за капацитетот за отплата на јавниот долг на нашата земја, ниту пак за неговата долгорочна одржливост. За да знаеме дали Македонија има проблеми со долгот и дали во изминатите пет години државата премногу трошеше, треба да се знае на што се потрошија најголемиот дел од средствата кои го генерираа долгот во анализираниот период, кој е капацитетот на земјата за отплата на долгот, дали македонските власти имаат одржлива стратегија за намалување на долгот на среден рок и дали ќе бидат доследни во нејзиното спроведување без драстични последици и товар за овие и следните генерации граѓани на Македонија.

Досегашните јавни расходи и генерираниот долг во изминатите пет години беа во голема мера нерационално вложени, запоставувајќи ги приоритетните потреби и клучните предуслови за одржлив и инклузивен иден раст на земјата. Беа запоставени потребите за подобрување на условите во јавните здравствени установи и зголемување на достапноста на здравствените услуги, потребите за подигнување на квалитетот на образованието и поттикнување на истражувачките и иновативните капацитети на универзитетите и приватниот сектор. Не се вложуваше доволно во намалувањето на сиромаштијата, ниту пак во обезбедувањето на елементарни услови за живот сè уште недостапни во некои региони и населени места во земјата. Се запоставија вложувањата во патната и енергетската инфраструктура, како и вложувањата во одржувањето и заштитата на животната средина. Изостанаа овие, но и други развојни инвестиции кои креираат додадена вредност и зголемени приходи, имаат позитивни ефекти врз растот на среден и долг рок, влијаат на идниот економски развој на земјата, а со тоа и на капацитетот за отплата на долговите.

Државата во анализираниот период повеќе трошеше на тековни расходи и проекти кои имаа краткорочен импакт врз економскиот раст. Капиталните расходи заземаа релативно мал дел од вкупните расходи, често дополнително се намалуваа со ребалансите на буџетите и беа склони кон нецелосна реализација. Во структурата на капиталните расходи во изминатите пет години доминираше градежништвото и голем дел од средствата се одлеваа за градежните зафати предвидени со проектот Скопје 2014, а растот на БДП во најголема мера се должеше на силниот раст остварен токму во градежниот сектор.

Бидејќи досегашниот долг (до 2014 г.) не беше искористен во насока на подобрување на сите претходно набројани аспекти и инфраструктурни потреби кои недостасуваат во земјата, во идниот период потребата од продуктивни инвестиции ќе се зголемува, како што ќе се зголемуваат и доспеаните обврски за наплата.

Министерството за финансии во Фискалната стратегија за 2014 – 2016 година, најави планирано постепено стабилизирање на буџетскиот дефицит на 2.6% од БДП во 2016 г., но оваа стратегија веќе доживеа нагорно ревидирање со оглед на ребалансот на буџетот и надминувањето на планираниот буџетски дефицит за 2014 година, од планирани – 3.5% на – 3.9% од БДП. Оттука, имајќи ги предвид и сите предупредувања кои доаѓаат од последните извештаи на Европската комисија и ММФ, Македонија веќе има потешкотии со одржливоста на долгот, што може да се види од начинот и темпото на новите задолжувања, како и од новите бројни давачки наметнати кон граѓаните, дали во форми на нови оданочувања за малите бизниси, нови давачки за лиценци, дополнително оданочување со социјални придонеси за хонорарните приходи, казни итн. Следните две години се клучни за консолидирање на постојниот долг. Доколку во 2015 и 2016 година буџетските дефицити продолжат да растат над ревидираните таргети и доколку задолжувањето не се намали, Македонија може да има сериозни проблеми со долгот и понатамошните услови под кои ќе може да се задолжува.

Јавниот долг во годините што следуваат

Дел од виртуелното заседание „Има ли Република Македонија проблем со долгот?“ Автор: Бранимир Јовановиќ

Ајде да претпоставиме дека владата е во право кога вели дека јавниот долг сè уште не е висок. Дека тоа навистина се потврдува со тоа што еврообврзницата што беше издадена во јули 2014 достигна камата од околу 4%. То ест, дека ниската камата не е заради поволните услови на глобалните финансиски пазари во тој момент, туку затоа што пазарот има позитивна перцепција за македонската економија.

Ајде да претпоставиме дека владата е во право и кога вели дека прагот за висок јавен долг за Македонија е 60% од БДП, како што се предлага со уставните измени. Всушност, како што е пропишано со Мастришките критериуми за влез во еврозоната, кои се однесуваат на земји членки на ЕУ, т.е. на развиени земји, кои секогаш имаат повисок праг за висока задолженост. Односно, да претпоставиме дека тоа што земјите во развој обично не толерираат толку високи нивоа на долг и обично банкротираат при пониска задолженост (на пример, Аргентина во 2001, при јавен долг од околу 50%), не се однесува и на Македонија.

И, ајде да пробаме да го симулираме нивото на македонскиот јавен долг во наредните години. Да видиме дали постојат шанси да се достигне критичната граница од 60% наскоро. Да го направиме тоа со едноставната равенка за динамиката на јавниот долг:

D= D-1*(1+r-g)+prim

Равенката кажува дека долгот на крајот од оваа година (D) е еднаков на долгот од крајот на претходната година (D-1), зголемен за разликата помеѓу реалната каматна стапка на долгот (r) и реалниот економски раст (g) и за износот на примарниот буџетски дефицит, т.е. дефицитот без каматите (prim). Реалната камата (r) понатаму може да се изрази како разлика помеѓу номиналната камата (i) и инфлацијата (inf), со што равенката станува:

D= D-1*(1+i-inf-g)+prim

Според проекциите на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), примарниот буџетски дефицит на општата влада (т.е. централната влада и општините) во периодот 2015-2017 се очекува да изнесува околу 2% од БДП. Ако на ова се додаде планираното задолжување на Јавното претпријатие за државни патишта за 2015-2017 од Петгодишната програма, од околу 480 милиони евра, се добива дека примарниот дефицит на вкупниот јавен сектор во 2015-2017 би бил околу 3.5% од БДП. Инфлацијата ММФ ја проектира на околу 2%, а економскиот раст на околу 4%. Ако за каматната стапка претпоставиме дека ќе изнесува 4%, колку што изнесуваше каматата на последната еврообврзница, ова значи дека до крајот на 2017 година јавниот долг би пораснал на околу 55%, што е сè уште под критичното ниво од 60%.

Но, постои голема неизвесност околу изнесените претпоставки. На пример, светот се наоѓа пред крајот на периодот на ниски камати, како резултат на затегањето на монетарната политика во САД. Дополнително, многу е веројатно инфлацијата да е пониска од проектираните 2%, бидејќи инфлацијата во 2014 беше околу нула, и бидејќи еврозоната се наоѓа пред дефлација. Конечно, можно е растот да биде понизок од овие 4%, со оглед на забавувањето на растот во еврозоната. Ако се претпостави дека каматата на долгот ќе порасне на 6% (што не е неразумно, бидејќи претходната еврообврзница имаше камата од 10%, и бидејќи стратегијата на владата е да се задолжува надвор а не дома), дека инфлацијата ќе изнесува 1.5% а економскиот раст 3%, се добива дека јавниот долг во 2017 ќе го надмине критичното ниво од 60%.

Значи, и да не е проблем денеска, јавниот долг може многу лесно да стане тоа во годините што следуваат. Најдобриот начин да се спречи ова е преку намалување на примарниот буџетски дефицит. Ова би можело да се постигне или со зголемување на приходите, преку воведување на прогресивно оданочување, на пример, или со кратење на непродуктивните трошења и со зголемувањето на ефикасноста на јавните набавки. Но, за тоа некој друг пат.

 

* ставовите изнесени во оваа колумна се лични ставови на авторот и не мора да ги одразуваат ставовите на институциите со кои тој е поврзан.