New authoritarian tendencies_pic

Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?

Политички партии кои функционираат како агенции за вработување, предизвикувајќи и одржувајќи култура на вкоренета корупција и клиентелизам; слаби државни институции; политичка контрола врз медиумите; распространета нееднаквост; изумирање на државата на благосостојба.„Авторитарното искушение“ се покажа премногу големо за повеќето од новите постјугословенски елити. Додека низ целиот политички спектар (во различна мера) постојат силни тенденции социјалистичкото минато да се претстави како девијација и да се криминализира, намерно бришејќи го од јавниот простор и јавната историја / меморија, и во интелектуалниот и медиумскиот дискурс постои некритичко присвојување на линеарен, површен наратив – присутен во посткомунистичките земји од Централна и Источна Европа – кој сите современи негативни појави му ги припишува на „тоталитарното“ социјалистичко минато.

Ни државите наследнички на СФРЈ не се имуни на тоа што може да се нарече вгнезден антикомунизам (nesting anti-communism, од nesting orientalism). Во Република Македонија, инсистирајќи на недемократската природа на социјалистичкиот режим, владејачката политичка елита успеа да произведе (преку контроверзниот Закон за лустрација, Музејот на жртвите на комунизмот и уништувањето на социјалистичкото / модернистичко архитектонско наследство во главниот град) еден хегемонистички режим на меморија (memory regime) кој всушност е олицетворение на најлошите практики на истиот систем што самите го демонизираат. Сепак, прашањето дали и во која мера новата авторитарна политичка култура во регионот е наследство на еднопартиското социјалистичкото минато вреди да се постави.

Генерално, а и поконкретно во македонскиот случај, припишување на вината за современите проблеми и ововековниот авторитаризам на Тито, елитата околу него, или на „комунизмот“ е само погоден начин за екстремно корумпираните и неодговорни елити на себеамнестирање. Она што е шокантно е дека во некои клучни аспекти состојбата во Македонија во 2015 година е многу полоша отколку пред 40 години. Индексот на нееднаквост (Gini) се зголемил од 28,1 во 1998 на 43,6; речиси една третина од населението живее под линијата на сиромаштијата; земјата падна од 34-то во 2009 година на 117-то место во 2015 година на светскиот индексот за слобода на медиумите; околу една четвртина од населението емигрирала во странство; и стана невозможно да се најде вработување без познанства и членство во партијата на власт (спротивно на популарното мислење дека дури и во социјализмот партиската книшка била пресудна, вреди да се спомене дека Сојузот на комунисти на Југославија најголем дел од своето постоење имал околу 1 милион членови).

Потсетувањето на некои од позитивните карактеристики на социјалистичкиот период не значи и некритичка глорификација или идеализирање на тој систем; тоа е пред сѐ обид да се истакне фактот дека позитивното наследство од тој период (еманципаторските практики, работничките права, социјалната заштита и солидарност, еднаквоста, социјална мобилност, релативната меритократија, активната надворешна политика и компетентната дипломатија) е редуцирано или целосно уништено, а негативното (политичкиот авторитаризам, култот на личноста, контрола врз слободата на говор) е проширено и „усовршено“. Оттука, визијата на Ненси Фрејзер за еден поинаков постсоцијализам – што ќе го инкорпорира, а нема да го отфрли најдоброто од социјализмот – сѐ уште се чини значајна.

Во ова заседание ви пренесуваме четири размислувања на оваа тема со фокус на постјугословенскиот простор:

 

Уредничка на заседание:  Љубица Спасковска

Фото: Љубица Спасковска

Напред, кон наследствата на „посткомунизмот“ на Балканот!

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?.  Автор: Владимир Унковски – Корица. Превод: М. Ш.

Во годините по падот на берлинскиот ѕид, земјите од поранешниот Советски Сојуз, Советскиот блок и Југославија беа подведени на голем експеримент. Третирани небаре се табула раза, општествата во овие земји станаа лабораторија за опит на неолиберализмот. На многумина рецептот за опитот им е многу добро познат: приватизација, либерална демократија, извозна ориентација базирана на задолжување, европска интеграција… Прашањето не беше дали да се применат овие мерки, туку во која мера, со која динамика, од чија страна и преку кои институции. За кратко време се увиде појава на огромен јаз меѓу земјите, што вообичаено не се должеше на суштински разлики во јавните политики. Оттука и се роди нова наука: како да се објаснат овие разлики според различните наследства, вообичаено од комунизмот.

На Балканот, и конкретно во Југославија, на преден план беа ставени наследствата од Византија и Османлиската империја, но на иста линија се најдоа и засебните наследства од таканачените „комунистички етно-федерализам“, „работничко самоуправување“, „одумирање на државата“ итн. Тоа на што во комунистичкиот свет се гледаше како на извор на благ либерализам, сега, изразено преку идејата за транзиција, прерасна во голема пречка. Според оваа логика, слаби држави не се кадарни да постават на цврсти нозе демократско управување, право на сопственост и владеење на правото. Етничката разноликост првично го забави зацврснувањето на демократскиот процес, а се случи процесот и целосно да го смени текот кога различни групи правеа обиди да воспостават, често и на сила, национална ексклузивност на загарантирани права според територијална припадност. Меѓу широките народни маси, инстинктивната поддршка за социјална држава ја спречи целосната економска либерализација и го овозможи порастот на популистички авторитарни државници гладни за моќ што му свртија грб за правниот систем.

Оттука, развојот на мислата се сврте кон потреба за понатамошна интервенција од надвор со која би се решил проблемот. Во нововоспоставената практика на делување стана неопходна потребата Европската унија да користи различни јадици за да ги намами елитите и граѓанското општество кон демократија, а да отстапат од нивното самоволно делување, но и од кокетирањето во коешто честопати влегуваа со спонзори од редовите на старите Големи сили во Москва и Истанбул. Да се одлучеше ЕУ да биде построга со лошите државници, повеликодушна кон иницијативите на граѓанското општество и поволна за брзо проширување, причините што уназадуваа ќе се отстранеа, а Балканот ќе беше поблиску до Европа, како што тоа и се случи со централно-источна Европа, но и со балтичките земји. Ова можеби и објаснува зашто многу од централно-источните и балтички земји ја поддржаа Германија, колку и да е тоа иронично, во неодамнешните битки да се присили Грција да ги прифати правилата на Еврозоната или да се повлече и повторно стане балканска земја.

Токму тука лежи проблемот: кога ќе ја подигнеме главата од учебниците за неолиберализмот и ќе ги погледнеме реалните состојби во Европа како целина, ќе видиме Европа раскарана со демократијата, налик повеќе на недемократска постмодерна Австро-Унгарија, со елити во земји од центарот што користат бирократија за да владеат со империјата, што ни од далеку не го ослободуваат народот од национални сентименти, туку напротив ги зацврстуваат старите национални поделби на нови начини. Ако погледнеме подобро, ќе откриеме и дека овој европски проект бил присутен многу подолго од само последните 25 години од минатиот век. Трговските врски на Југославија со Германија и Италија доминираа во дваесеттиот век, вклучувајќи и во таканаречениот комунистички период. Зависноста на Југославија од американски кредити започна во 1949 година, а првиот од многубројната низа анаржмани со ММФ се склучи кон средината на 1960-те години. Уште неколку други земји од источниот блок тргнаа по истите стапки во 1970-те и 1980-те години, а со предзнак да се ублажат односите. Европската интеграција трае со децении наназад.

Не изненадува тогаш што работниците често се бунтуваа против таканаречените „работнички држави“, во Полска како најпознат пример, но и Југославија не заостанува со бројот на штрајкови во 1980-те години. Бидејќи модернизацијата во различни погледи наликуваше на тоа што се случуваше на Запад, меѓу работниците нашироко се раскажуваше виц дека во капитализмот, човекот го експлоатира човекот, а во комунизмот, е обратно. Денес за транзициското доба постои уште еден виц, уште поостар во набљудувањето, дека тоа што ни го кажуваа комунистите за комунизмот испадна лага, но тоа што ни го кажаа за капитализмот станува вистина. Не треба да нѐ изненади тоа што многу комунистички партии станаа гласноговорници на неолибералната трансформација, а оттогаш и згаснаа на изборната сцена. Овие партии не се како централно-левичарските во Европа, на пример ПАСОК во Грција. Појавата на авторитаризмот што израсна од корпоратистичките одговори* на неуспесите што ги редеше Европа само маргинално може да се претстави како наследство на комунизмот или неговиот пад и популистичкиот став дека нема друга алтернатива. Новите генерации што ќе доаѓаат на политичката арена ќе сфатат дека неопходна е алтернатива зашто капитализмот работи против демократијата, не само во Грција или Шпанија, туку и во Македонија и Словенија. Можеби дури и ќе сфатат дека Европа значи рестрикции и национализам, а дека Балканот може да значи солидарност и разноликост. Новите генeрации не мора да се вртат кон минато што е дискредитирано од причини што се многу посложени од тие што му ги припишуваат коментатори од главните струи. Напротив, ќе може да возобноват заборавени форми на отпор против авторитарни циклуси на европска интеграција пред европската интеграција. И ќе може да чекорат напред со сигурност, кон наследствата од посткомунизмот: одновото раѓање на автентична левица што ќе му се спротивстави на капитализмот и долгоодложуваната смрт на митот за Европа.

 

* зборот корпоратизам, којшто доаѓа од латинскиот збор corpus, односно тело, се однесува на социо-политичка организација и контрола на општеството од страна на големи лоби групи.

Копнеж по изгубената способност за делување

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?“. Авторка: Тања Петровиќ. Превод: Е.Б.С.

Хрватскиот филозоф Борис Буден зборува за постсоцијалистички субјекти како деца на комунизмот, притоа предупредувајќи дека тоа не е метафора, туку симптом на имагинација во која транзицијата кон демократија е радикална реконструкција што започнува од ништо: „Источна Европа по 1989 година наликува на предел на историски урнатини кој е населен само со деца, незрели луѓе неспособни да ги организираат своите животи на демократски начин без водството на некој друг.“

Оваа слика на постсоцијалистичките индивидуи како беспомошни, незрели и зависни деца многу често одекнува во начинот на кој им се пристапува на луѓето од поранешните југословенски општества од многу различни позиции на моќ: од претставниците на „меѓународната заедница“, кои ги гледаат овие општества како табула раза, полигон за спроведување различни општествени и политички експерименти, како и од новите локални елити, кои за катастрофалната економска ситуација одговорноста ја препишуваат на самите граѓани, обвинувајќи ги за неможност или неволност да се адаптираат на новата, пазарно ориентирана реалност, која изискува индивидуална иницијатива и самостојност. Многу често причините за оваа неможност и неволност „да се грижат за себе“ се лоцираат во проблематичното социјалистичко наследство, кога луѓето живееја со верување дека државата или некој друг треба и ќе се грижи за нив.

Таков поглед на социјализмот не само што го поддржува брзото размонтирање на социјалната држава во постјугословенските општества, туку и често служи како корисно објаснување за секакви видови реакционерски политички ставови, коишто се присутни во регионот од 90-тите наваму. На „децата на комунизмот“, се вели, не само што им се потребни водство, заштита и надзор, туку тие копнеат и по силен лидер со широка контрола, којшто ќе се грижи за сѐ – авторитетна татковска фигура како таа на Јосип Броз Тито за време на југословенскиот социјализам. Во овој контекст, каква било носталгија или позитивен став кон социјализмот се смета за знак на слабост, нерационалност и неможност за снаоѓање во тековните социјални и економски трансформации. Се гледа како „резултат на чувство на загуба во транзицијата од комунизам кон демократија“, како што тврдат политиколозите Јоаким Екман и Јонас Линде.

Но ако посериозно ги разгледаме позитивните референци на граѓаните во постјугословенските општества, согласно она што го предлага американскиот антрополог Доминик Бојер, ќе видиме дека позитивните аспекти на нивните социјалистички искуства не се однесуваат единствено на изгубената социјална сигурност, социјалната заштита и имањето некој којшто се грижи за сѐ. Тие многу повеќе се однесуваат на изгубената способност за делување и самопоимањето како чинител во сопствениот живот, но и во пошироките економски и општествени процеси. Спротивно на укажувањата на распространетите неолиберални и „транзициски“ политички дискурси во однос на социјализмот, граѓаните многу повеќе се сметаа себеси за чинители за време на социјализмот отколку денес, кога се чувствуваат неспособни да ги реализираат своите желби и визии. Во случајот на постсоцијалистичка Србија, Маја Петровиќ Штегер опишува како нејзините испитаници „често наведувале дека секојдневните факти од нивните животи им отежнуваат да се замислат како активни учесници во преобликувањето, или само во оспорувањето на политичкото и економското ткиво во современа Србија.“

Тоа е причината зошто ретки и исклучителни настани во кои граѓаните успеваат повторно да добијат одреден степен на способност за делување – како масовните мобилизации за пружање помош и солидаризирање за време на катастрофалните поплави во регионот во мај 2014 година или граѓанските пленуми како форми на директна демократија во Босна и Херцеговина – се преполни со повикувања на формите на општествена организација и акција карактеристични за југословенскиот социјализам.

Во ваков контекст, видена како копнеж по изгубената способност за делување, носталгијата по социјализмот не е реакционерен, ирационален и прототалитарен став, туку пракса од мобилизирачки, легитимирачки, па дури и еманципирачки карактер. Таа е потсетник не само на минатото, туку и на неопходните вредности за замислување иднина, како што се меѓугенерациска и универзална солидарност, одговорност, заедништво, вредност на работата како таква и можеби пред сѐ, лична и колективна автономија.

Новиот авторитаризам и новата борба против „старите демони“

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?.  Автор: Гзим Красниќи. Превод: Љ.С.

Четврт век по падот на Берлинскиот ѕид, (полу)авторитарните тенденции и практики сѐ уште се присутни во постјугословенските земји, но и пошироко. Научниците и локалните аналитичари ги припишуваат или на недостатокот на либерално демократска традиција, особено кога станува збор за граѓанското општество, на наследството од комунизмот или, уште полошо, ѝ се враќаат на добро познатата перспектива на автоориентализација која го посматра регионот како неспособен за модерна државотворност и демократизација. Иако причините за овој феномен на ограничена демократизација се многубројни и сложени, често му се приоѓа низ призмата на историски детерминизам, односно поконкретно низ онаа на комунистичкото наследство.

И покрај тоа што не може да се занемари половината век комунистичко владеење во анализата на тековната ситуација, сепак тоа е недоволно. Особено затоа што претставува премногу поедноставен поглед врз минатото, сегашната состојба и социо-економските фактори. Директната корелација која често се поставува помеѓу претходниот систем и современите (полу)авторитарни режими е проблематична од неколку причини. Прво, ова гледиште е најчесто прифатено од страна на десните, анти-комунистички или националистички партии чија raison d’être стана антагонизирањето на идеолошки „другиот“ – било тоа да е социјалистичка Југославија, Сојузот на комунисти на Југославија (СКЈ) или неговите партии-наследнички. Нивниот дискурс како таков имплицира дека она што го имаме денес е само поинаква верзија на стариот партиски систем и нејзините институции. Меѓутоа, насекаде во постјугословенскиот политички простор, антикомунистичките и десничарски партии се тие кои се олицетворение на авторитарните тенденции.

Второ, и можеби најважно, актуелните политички системи во регионот често покажуваат полоши тенденции на монополизација и централизација отколку во социјалистичкиот период. Најголем дел од постјугословенските земји само имаат изградено фасада на институционална демократија. Со исклучок на Словенија, а до одреден степен и на Хрватска, другите држави се она што Лукан Веј и Стивен Левицки (2010) го дефинираат како „компетитивни авторитарните режими“, односно граѓански режими во коишто постојат формални демократски институции што во голема мера се примарно средство за стекнување моќ, но кадешто злоупотребата на јавните функции ги става во значајна предност vis-à-vis нивните политички противници. Претежно националистички десничарски партии и „моќници“ успеаја да создадат илузија на повеќепартиска демократија на локално и национално ниво, истовремено обезличувајќи го изборниот процес. Преку „заробеноста“ на државните институции, медиумската контрола, купувањето гласови, фрагментацијата на опозицијата, тие го кршат еден од клучните принципи на демократијата – непредвидливоста на изборниот процес и промената на власта. Згора на тоа, монополизацијата на власта од страна на сегашните економски, политички и често криминални елити во регионот е далеку поширока и подлабока отколку во социјализмот. Секако, во социјализмот немаше повеќепартиски избори, но социјалната, политичка и економска институционална рамка беше во многу аспекти далеку поинклузивна, подецентрализирана и поправична.

Во крајна линија тоа води до еден поширок парадокс поврзан со посткомунизмот. Во пресрет на големите општествени промени во доцните 1980-ти, антикомунистичките сили во Југославија ветуваа демократизација и слобода преку слободни повеќепартиски избори, и економски просперитет преку либерални економски реформи и приватизација. 25 години подоцна, ниту едно од овие ветувања не е исполнето. Транспарентни, демократски институции постојат само на хартија; граѓанското општество е сведено на неколку невладини организации финансирани од странство; јазот меѓу малцинството на екстремно богати и мнозинството кое се бори за опстанок постојано се зголемува. Во центарот на сето ова е новиот „посткомунистички“ тип на партија која има свои членови и гласачи во јавните институции, медиумите, економскиот сектор, полицијата, армијата, дипломатската служба, во образовните институции. Накусо, посткомунистичките елити не донесоа ниту демократизација, ниту пак економски напредок. Единствената вистинска промена е во економската сфера, односно во економската политика на приватизација и дерегулација, за којашто се залагаше „Новата десница“ во осумдесетите. Но, ова не е нешто со коешто десничарски партии може да се гордеат. Иронично, комунистичките партии во Кина и Виетнам докажаа дека се поспособни во управувањето со државните капиталистички економии од десничарските партии во постјугословенските повеќепартиски системи.

Овој модел на семоќни и сеприсутни партии на чело на „компетититвни авторитарни режими“ е присутен во целиот регион, со извесни разлики. Што се однесува до Косово, најсложената и најатипична постјугословенска држава, и „Косовската алтернатива“ предводена од ЛДК (Демократскиот сојуз на Косово) на Ибрахим Ругова и Ослободителната војска на Косово (ОВК) и нејзиниот наследник, партијата ПДК (Демократска партија на Косово) имаа нескриен антијугословенски и антикомунистички став. Поради специфичноста на Косово во рамките на Југославија, како и поради развојот на настаните во доцните 1980-ти, социјалистичка Југославија, Србија и комунизмот често се изедначуваат. ЛДК се појави како популарно и национално движење кое ѝ се спротивстави и на југословенската држава која не го третираше Косово како еднаква федерална единица, и на комунизмот во името на демократијата, слободата и независноста. Сепак, и покрај исклучителната посветеност на мирен отпор, во пракса ЛДК имаше авторитарни тенденции да го контролира целиот „паралелен систем“ во деведесеттите. Иако нејзината моќ беше прилично ограничена во рамките на српската полициска и воена контрола, ЛДК не беше многу толерантна кон внатрешната опозиција. Слично на тоа, и во УЧК, а подоцна и кај раководството на ПДК има сѐ поголеми тенденции на контрола врз политичките, јавните и економските институции.

И покрај тоа, заробената држава и авторитаризмот во Косово се помалку консолидирани отколку во Македонија, Србија или Црна Гора. Сепак, ова не е резултат на отвореноста и посветеноста на демократските вредности од страна на актуелните косовски политичари. Напротив, тоа е резултат на меѓународниот надзор, на фрагментираната политичка сцена и пропорционалниот изборен систем (со една изборна единица).

Современите авторитарни режими не се директна последица на комунистичкото минато. Тие се производ на процесот на неуспешна демократизација кој произведе национални конфликти, економска и социјална стагнација и еден нов тип на политички партии кои успеаја да ја заробат државата, истовремено проектирајќи илузија на повеќепартиска демократија.

Авторитарни тенденции во регионот помеѓу „тогаш“ и „сега“: недоволно видливата материјалност на регионален авторитаризам

Дел од редовното заседание „Новите авторитарни тенденции – наследство од минатото?. Авторка: Данијела Мајсторовиќ. Превод: Е.Б.С.

Размислувајќи за авторитарните тенденции на Балканот, неизбежно е соочувањето со регионалните „моќници“, коишто, и покрај суштинските разлики меѓу нив, тука за момент ќе бидат претставени како своевиден амалгам. Она што ги одликува е попуштање предискушението на популизмот, луксузниот животен стил и сомнителните бизнис активности без никаква отчетност пред јавноста и пред еден либерален демократски телос, коишто, ако некогаш се оформи, ќе биде и лекот за сето тоа. Припишувањето на овие тенденции на социјалистичкото, еднопартиско југословенско минато е погрешно не само затоа што премногу лесно го отфрла социјалистичкиот политички имагинариум како важно идејно „депо“ на рефлексивна носталгија и на еден поинаков начин на размислување, туку и фрла сенка врз материјалните и политичко-економски аспекти на актуелните политички елити во регионот, нивното доаѓање на власт и нивниот бесчувствителен и пресметан интерес да се стори сѐ само за да се остане на власт. Ова исто така е во спротивност со состојбата на теренот.

Секое психологизирање на авторитаризам или негово сведување на „историја која се повторува“ без да се земе предвид контекстот е длабоко проблематично бидејќи е лишено од конкретна материјалност, која најдобро може да се објасни преку комбинација на политичко-економска анализа и идеолошка критика. Она што им ја обезбедува моќта на етнонационалистичките елити, вклучувајќи ја моќта на Изетбеговиќ или моќта на Додик во босанско-херцеговскиот пример, не е нивниот авторитаризам, туку Дејтонскиот мировен договор. Покрај тоа што донесе мир во БиХ, како резултат на неговиот комплексен механизам за поделба на моќта, Договорот создаде вонредна состојба во која постојано мора да се управува со нередот, како од домашна, така и од меѓународна страна. Незанемарувајќи го тоа дека и некои меѓународни политичари профитираа од Босна, локалните олигарси успеаја да го зачуваат и прошират сопствениот имот, стекнат со помош на војната и сивата економија, со тоа што се ослободени од кривичниот законик на државата и не одговараат пред никого, само врз основа на Дејтонскиот договор.

За време на првата деката после Дејтон, ресурсите беа редистрибуирани од јавна во државна, односно доминантно партиска сопственост. Во периодот 2006-2014 година бевме сведоци на ослабено влијание на меѓународната заедница и зголемено влијание на етнонационалистичките елити, базирано на матни приватизации на стратешки претпријатија. Овој тренд беше надополнет со исклучувачка, националистичка и прото-патрихархална реторика која помогна да се замагли обогатувањето на поствоените елити за време на војната и транзицијата, притоа затскривајќи ги капиталистичките мотиви зад војната, кои имаа за цел да ги уништат или приватизираат државниот имот и заедничките добра, но и заедничките мината, трауми, економии и иднини.

Покрај тоа, војната и приватизацијата ги уништија поранешните индустриски гиганти, како и помалите претпријатија, соголувајќи ги босанско-херцеговските работници од сопственоста на нивните претпријатија и преку масовни отпуштања, лишувајќи ги од нивната основна економска способност. Во повеќето планови за „постконфликтна реконструкција“ на БиХ, приватизацијата беше клучна компонента во пазарната реформа, без воопшто да се размислува за социјалните последици. Меѓународната заедница и локалните елити напорно работеа на безбедно насочување на транзицијата кон капитализам и на уништување на сите сеќавања на постоечкиот социјализам. За време на овој период, авторитаризмот на локалните етнонационалистички елити се засилуваше и сѐ повеќе се вкоренуваше, што и не беше така тешко ако се земе предвид недостатокот на подемократски акции и граѓанско учество во јавниот живот. За сето тоа време изгледаше како војната помеѓу различните етнички групи дискурсивно сѐ уште да трае. После 20 години мир, немаше речиси никаков консензус во врска со минатото и никакво сериозно доведување во прашање на тоа што се случи со заедничките добра.

Болното будење во февруари 2014 во БиХ и мај 2015 во Македонија, видливо во форма на протести и пленуми, успеа барем привремено да пружи отпор на вкоренетата приватизација и поствоениот национализам. Веќе не стануваше збор за Дејтон и демонстрантите за момент ги прекинаа сопствените соучество и вклученост во етнопартократијата и клиентелизмот, поставувајќи се како разгневени субјекти кои во несигурни времиња инсистираа на директна демократија, делумно преку насилство и делумно преку способност за самоорганизирање соочувајќи се со неуспешната држава. На пример, работниците од тузланската фабрика за детергенти „Дита“ со години протестираа и дури ги криеја средствата за производство во надеж дека повторно ќе ги користат за производство и продажба на детергенти и дека ќе можат да живеат од сопствената работа.

Сите овие промени ги потресоа авторитарните тенденции. Но овој пат не беше заради некаква демократска пракса научена од Западот, насочена кон борба против поранешните социјалистички идеолошки навики. Не беше заради тоа што комплексната поделба на власта одеднаш проработе. Беше после неуспешниот државен социјализам во Југославија, чии остатоци се распарчија во војната. Беше откако нашите трауми и економии не можеа веќе да бидат замолчени и беше покрај национализмот кој ги замени некогашните братство и единство. Се надевам дека научената лекцијата, спротивна на сѐ што знаевме после војната во 90-тите, е дека единствен начин да се спротивставиме на авторитаризмот на неколкумина е засекогаш да се откажеме од нивните богатства и капиларниот социјализам кој бара техники и стратегии на владеење.

Слика

Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување (втор дел)

Во вториот дел од дводелното вонредно заседание, ангажираме различни искуства на политичкото организирање и граѓанскиот отпор против владеачкиот режим во Република Македонија.

Поттик за вонредното заседание беа протестите што отпочнаа во Македонија на 5 мај 2015 година за правда и против полициско насилство. Секојдневните протести дополнително се проширија со барање за оставка и правна одговорност на целата Влада и се надоврзаа на долгогодишната приказна за граѓанско незадоволство од владините политики. Ангажирани граѓани и организации дотогаш веќе имаа отворено различни фронтови и бараа увид и поголема контрола на граѓаните во одлуки што политичари од институциите ги носат во нивно име. Освен против полициско насилство, се протестираше против моделите на урбанизација, загадувањето, во одбрана на студентските права и достапноста на квалитетно јавно образование, за еднаквост пред институциите, во име на социјалната правда и работничките права, против хомофобијата и хетеронормативните закони, и за медиумската слобода.

Целта на вториот дел на заседанието е да ангажираме искуства што критички се осврнуваат на прашањето за омасовување на отпорот, неговата кохезија и начините на застапеност (кој зборува, за кого и за што дејствува). Во првиот дел вклучивме меѓународни искуства, додека во вториот се фокусираме на искуства на граѓанскиот отпор во Македонија. Прашуваме, кон што е насочен граѓанскиот отпор и како се гради?

Вториот дел од ова заседание донесува четири осврти:

 

Уредници на заседание: Елена Б. СтавревскаМила Шопова и Анастас Вангели

Фото: Небојша Гелевски

Урбаниот протест како еколошка борба

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Аријанит Џафери

Зимската сезона е период кога луѓето се затвораат во топлината на сопствените домови и хибернираат некое време, воздржувајќи се од активности на отворено. Зимата е период и кога воздухот е најзагаден, поради различни фактори и чинители. Беше декември кога во 2013 година група засегнати граѓани од различна професионална провиненција (сега здружени во „Еко герила “) одлучија да превземат нешто во врска со загадениот воздух и повикаа на протест за да ги разбудат хибернираните граѓани на Тетово и полошкиот регион.

Локалните и државните медиуми и тогаш соопштуваа за високата концентрација на карциногени честички во воздухот во Скопје и Битола. Тетово, пак, воопшто не се спомнуваше, иако многу позагаден од другите градови во Македонија според јавно достапните информации од Министерството за животна средина и просторно планирање. „Еко герила “ (тогаш „Советот“) одлучи дека е време да се стори нешто по ова прашање. Се состанавме и разговаравме за формите на загадување присутно во градот и потенцијалните чинители за секоја од нив, ги препознавме најголемите регионални загадувачи, ги проверивме Уставот и регулативите и дојдовме до заклучок дека има сериозно кршење на Уставот и уште многу други закони и меѓународни договори, на кои Македонија е потписник, а се однесуваат на заштита на животната средина. Штом собравме доволно информации, составивме листа со барања што ја исптративме до надлежните власти (и на локално и на државно ниво) и со која побаравме да направат нешто околу воочените проблеми. За да ја подигнеме свеста меѓу луѓето, повикавме на протест во декември 2013 година (точен датум и други подетални информации за сите протести се достапни на www.ecoguerilla.mk). За првпат, нешто повеќе од 200 луѓе излегоа на протест кој не беше поврзан со национална или партиска агенда. Иако заради излезноста протестот го доживеавме како фијаско, сепак успевме да го добиеме вниманието на локалните и еден државен медиум, а со тоа се информираа многу повеќе луѓе. Кога и на вториот протест (јануари 2014 година) потклекнавме во обидот да собереме поголема група, одлучивме дека е време да изнајдеме нова стратегија со која свеста ќе се подигне побрзо и на поголема територија, а во тоа и успеавме.

На почетокот беше тешко да се доведат луѓе што ќе работат заедно и доброволно на низа активности што ги обмисливме. Но, на крајот успеавме да „регрутираме“ доктори, адвокати, новинари и стотици активисти што работеа на терен. Кон сите имавме отворен пристап и на сите посветивме многу енергија и време за да ги споделиме сите информации. Новинарите пишуваа за проблемот, а според сознанија што ги добиваа од докторите, за сите здравствени прашања на кои влијание има загадувањето. Адвокатите подготвуваа различни документи и акти како одговор на уставни одредби. Активисти работеа на тоа информациите да се распространат што е можно пошироко.

Интерес за нашите барања и активности не пројавија ниту партиите од опозицијата ниту владеачките партии, сѐ додека проблемот со загадувањето не им го ставивме под гуша. Дури и тогаш, само неколкумина меѓу парламентарците од опозицијата пуштија глас и кажаа неколку збора во изјава за медиумите. Разбирање за „Еко герила“ главно доаѓа од политички партии во опозиција што сѐ уште немаат претставници во Парламентот.

Да повторам, стратегијата на „Еко герила“ беше да ги обедини докторите, новинарите, адвокатите и активистите, сите заедно, за да се дознае што се случува. Во своите реакции луѓето се водат пред сѐ од сопствен инстерес или страв. Воздухот е апстрактен концепт за многумина да можат да разберат или да го препознаат загадувањето и затоа насоката за нас беше да им кажеме на граѓаните каква штета по здравјето може да нанесе загадувањето. Се разбира, користевме официјални податоци кога информиравме за порастот од 80% кај карциногените заболувања во изминатите три години, за порастот на астматични и респираторни заболувања, за зголемениот број спонтани абортуси и високата стапка на неплодност, но и за ред други заболувања на нашите сограѓани и сограѓанки. Веднаш имаше рекации. Веќе на следните протести, во 2014 година, излезноста беше многу поголема од претходните, а бројките продолжија да растат со секој нареден настан.

На „Еко герила“ сѐ уште и претстои успех во обидот да ја убеди власта да ги присили загадувачите да се придржуваат до еколошките стандарди и да престанат да ги загадуваат воздухот, водата и почвата. Сепак, се гордееме и со радост гледаме на критичната маса што ја изградивме. Граѓаните на Тетово се посвесни на квалитетот на воздухот што го дишат и воопшто не се среќни со тоа што го знаат. И покрај тоа, политичките преврати и безбедносните прашања што се отворија во изминатиот период ја ставија еколошката борба во заден план, а власта сосем ги исфрли од колосек прашањата за животната средина.

„Од 5 мај до крај“

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Авторка: Биљана Гинова

На петти мај лидерот на опозицијата ја објави 29-тата „бомба“ во која го чувме сето она во што се сомневавме за убиството на Нешкоски и за што со денови протестиравме во 2011. Тоа беше тригерот да се излезе на улица, но револтот на граѓан(к)ите таму беше многу постар од „бомбите“ на Заев. Гневот кој со години го голтавме, згуснат како голема кнедла во грлото која не ти дава да изустиш ни збор без да го згрчи целото тело од болка, изби во прескокнување на барикадите и окупирање на владиниот двор. Илјадници луѓе, преминувајќи ја оградата ги преминуваа сопствените граници на очекуваното, а окупирајќи го владиниот двор, си ја враќаа политичката одговорност во свои раце. Тој ден се вадеше секое делче гнев насобран низ угнетувачката историја на независна Македонија: од букурешкото разочарување и болката од ударите врз студентите од архитектонски, преку гладот на стечајците пред Собрание и лутината за убиството на Мартин Нешкоски, до угнетувањето со еден врз друг лоши закони за заштита од дискриминација, за абортус, за хонорари, за високо образование, за да кулминира со безначајноста на човечкиот живот за владеачката елита.

Протестите кои започнаа овој петти мај обединија илјадници граѓан(к)и во движење кое беше индивидуално и сеопфатно во исто време – #Протестирам. Луѓето во ова движење, сите со своите лични приказни, се наметнаа како политички одговорни субјекти кои се посветени на промените кои сакаме да ги видиме во оваа земја. Како и што започна движењето, барањата се дефинираа на уличен пленум и ги обединија сите лични борби и стремежи во дадениот контекст. Иако за остварување на тие барања природен сојузник беше партиската опозиција, голем дел од граѓаните беа скептични за нивните методи и за нивната посветеност кон целосна ревизија и демократизација на општеството.

Како и за многумина, петти мај беше изненадување за опозицијата. Се покажа дека тие сакаа народ на улица, ама народ кој ќе им даде преговарачка моќ и ќе го следи нивниот план и темпо, а не самоорганизирани граѓани кои конечно бараат суштинска промена. Па, иако логично, наместо да се приклучи на самоорганизираниот граѓански отпор, опозицијата по 17 мај се обиде да го стави револтот под еден чадор и да го пренасочи кон партиски организираниот отпор прикажан во камп пред владината зграда. На тоа се приклучија и ad hominem напади и етикетирања од страна на активист(к)и блиски до овој отпор во обид да се делегитимира #Протестирам и активист(к)ите кои го критикуваат (не)влијанието од преговорите кои започнаа во меѓувреме.

Преговорите помеѓу четирите лидери на најголемите партии се водеа далеку од очите на јавноста, без граѓанско учество и без гаранција дека граѓанските барања се застапувани во тие преговори. Во недостиг на целосен увид во самите преговори, единствен извор на информации беа изјавите на лидерите после средбите кои често беа различни, а понекогаш и спротивни. Договорот од 2 јуни, пак, од кој се очекуваше да ја постави рамката за понатамошни преговори, остави многу отворени прашања, а забележливо беше и отсуството на клучни барања кои ги имаа граѓаните. Со седнувањето на преговарачка маса, се изгуби смислата на отпорот на улица, а исто така ја снема и паниката кај врхушката на власт која ја видовме уште со самата најава на „бомбите“ на Заев. Преговорите завршија со прогласување на победа од страна на сите вклучени во преговарањето. А таму во ниеден момент, на никаков начин не беа вклучени граѓан(к)ите кои не се претставувани од политичките партии чии лидери преговараа до самиот крај.

И покрај предизвиците и загушувањето, сметам дека протестите беа успешни. Ја направија улицата место за политичка артикулација на граѓан(к)ите, но исто така покажаа дека во овој контекст во кој се наоѓа државата, отпорот треба да се отцепи од партиската опозиција и да еволуира во некоја поинаква форма на политичко учество. Како тоа ќе изгледа, ќе видиме во деновите што следат, но секако би сакала да видам позиционирање на што е можно повеќе граѓан(к)и како независни политички субјекти во државава кои ќе нудат лична визија без (оглед на) партиска припадност.

Граѓаните во средиштето на политиката – стара борба за нови вредности

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Бојан Маричиќ

По неколкуте големи студентски протести и слободни студентски зони на универзитетите низ Македонија кон крајот на 2014 и почеток на 2015 година, граѓаните се охрабрија и повеќе различни групи на граѓани со различни каузи (новинари, хонорарци и сл.) организираа протести со кои ги заземаа улиците како центар на политичките збиднувања. Во овој текст елаборирам за моментално најмасовната форма на граѓански отпор кон власта во Македонија и Груевизмот како концепт која се појави во овој активистички бран, а тоа е коалицијата „Граѓаните за Македонија“.

Зошто „Граѓаните за Македонија“?

По објавувањето на серија таканеречени бомби од страна на опозициската СДСМ, најголем дел од граѓанските активисти и граѓанските организации ги потврдија стравовите и претпоставките кои со години ги потенцираа во својата работа. Имено, тие снимки покажаа дека институциите се заробени од грст моќници на власт, дека владеачките партии ги контролираат сите гранки на власта (законодавна, извршна и судска), дека практично не постои институција, независно тело или политички процес во кој граѓаните можат да веруваат или пак да влијаат.

Нормалната улога на граѓанското општество во демократските држави е да биде коректор на политиките на власта во име на граѓанскиот (јавниот) интерес, притоа не борејќи се да стекне власт. Тоа е клучната дистинкција меѓу призмата на граѓанското општество и онаа на политичките партии, кои јавниот, но и партикуларниот интерес на нивната идеолошка програма го остваруваат преку борбата за власт и влијание во институциите на претставничка демократија. Сепак, во ненормални услови каде граѓанските организации и активисти се секојдневна мета на демонизација, говор на омраза, институционална репресија и медиумска хајка, невозможно е границите меѓу политичкото и партиското, макар привремено, да не се толкуваат екстензивно.

Желбата за окрупнување на опозицискиот фронт против Груевски и неговата врхушка лежи во немоќта на која било политичка група (без разлика дали се бори за власт или пак за влијание во јавен интерес) самостојно да направи широк и успешен фронт кој ќе ги надминува границите на сопственото досегашно делување во услови на тотална медиумска контрола, институционална заробеност и оркестрирана репресија од страна на власта. Бидејќи општеството повеќе не е демократско, а власта одбива да се вразуми, преостануваше да се направи обид за единствената варијанта која до сега не беше испробана – натпартиска, граѓанска коалиција од политички партии од опозицијата предводени од СДСМ и граѓански организации и активистички групи (но и поединци) која беше создадена во мај 2015 година под името „Граѓаните за Македонија“ (ГзМ) и обелоденета со заедничка Декларација.

Нови вредности кои се создадоа низ досегашната борба

Коалицијата „Граѓаните за Македонија“ овозможи артикулација на најголем дел од оние помали фронтови против Груевски и Груевизмот како концепт да се слеат во еден поголем фронт кој ниту Груевски ниту меѓународната заедница ќе можат да го игнорираат повеќе. Дополнително, кампот пред Влада стана симбол за истрајноста и решеноста во заедничката борба за заминување на актуелниот режим. Населувањето на сериозна бројка граѓани, кои притоа не доаѓаат само од политичките партии на опозицијата, пред зградата на Владата на Македонија изврши притисок врз Груевски и неговата клика која секојдневно мора да се соочува со граѓанскиот револт. Тоа не е единствена точка на револтот, но е единствена која трае 24 часа на едно видливо место.

Понатаму, тоа е симболичен простор кој беше затворен за граѓански протести од 6 мај до 17 мај, периодот кога траеше секојдневното протестирање како резултат на објавувањето на снимките од разговорите како власта се обидувала да го затскрие трагичниот случај на убиството на Мартин Нешкоски во јуни 2011 година. Со повторното освојување на овој простор, од 17 мај наваму, на власта ѝ беше предочено дека граѓанскиот отпор нема да се потчини на „забранети зони“ како форма на ограничување на правото на протест, а револтот ќе се излева секојдневно токму под прозорецот на владетелот.

„Граѓаните за Македонија“ како концепт охрабри многумина кои себеси се гледаат како „неутрални“, „аполитични“, „неопределени“, а сепак воедно и крајно незадоволни од актуелната власт. Во таа смисла концептот покажа дека конфронтацијата со врхушката на власт ја надминува обичната меѓупартиска битка за власт меѓу ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ. Оваа платформа докажа дека всушност се работи за темелен судир меѓу најголем дел од граѓаните од различен профил кои бараат демократија, слобода и социјална правда од една страна и Груевски и неговата партиска и лична владеачка врхушка која посегнува кон антидемократски методи за одржување и злоупотреба на власта од друга страна.

Коалицијата „Граѓаните за Македонија“ изроди нов граѓански дух на заедништво кој ги надминува вообичаените етнички, верски, родови, морални, идеолошки, па и интересни разлики. Чинот на повлекување на партиските знамиња на масовниот граѓански протест е повеќе од симболичен. Тој претставува подготвеност на жртвување на доминацијата на партиите во опозицискиот кампус и отворање на форум за заеднички акции без никакво условување или уценување. Кампот, исто така, обезбеди простор за различни луѓе со иста цел да бидат на едно место. Тоа подразбираше меѓусебно учење и комуникација меѓу партиски членови и граѓански активисти, луѓе од Скопје и луѓе од другите градови, луѓе од различни етникуми и определби, луѓе подготвени за отворени дискусии и акции кои ќе придонесат кон повеќе демократија.

„Граѓаните за Македонија“ е најголемиот и најмоќниот фронт со над 15 политички партии и над 80 граѓански организации или активистички групи. Овој фронт не е, ниту пак претендира да биде единствен во борбата против Груевизмот како метод на владеење. Страничните фронтови надвор од ГзМ само можат да помогнат да се разбере многузначноста на борбата против владеачкиот концепт во Македонија.

Една од клучните пораки на „Граѓаните за Македонија“ е дека моќта на која било идна власт мора да се намали и дека мора да се обезбедат услови, поттик и поддршка за активни, гласни и критички граѓани. Тоа значи дека секоја идна власт мора да се откаже од репресивните инструменти против неистомислениците или пак од методите за медиумско, институционално или вонинститционално гушење на критиката и граѓанскиот активизам. Оваа лекција е почетна точка за граѓанското општество во неговото идно делување како коректив на идната власт. Всушност гласноста на граѓанското општество денес, во овие тешки услови, обезбедува простор за зајакнување на граѓанското општество како можност за притисок врз секоја идна власт и поголемо демократско учество во обликувањето на јавните политики.

Најпосле, времетраењето на оваа коалиција е временски ограничено до падот на Груевски. Потешката задача на искоренување на Груевизмот како метод останува заеднички потфат на сите субјекти од „Граѓаните за Македонија“. Сепак, таа борба ќе ја води секој од својата позиција, ние од позиција на граѓани кои организирано се борат за јавниот интерес без желба за власт, а партиите во борба за власт и остварување на својата програма. Оваа коалиција нема да биде пречка за граѓанските организации да ја критикуваат и СДСМ како идна власт, напротив. Граѓанското општество има обврска да покаже дека не се откажува од политиката ниту им ја препушта само на политичарите, а секогаш ќе биде тука да го критикува и контролира оној кој ја држи палката на моќта.

Давид против Голијат

Дел од вонредното заседание „Граѓански отпор: кохезија, омасовување, претставување“. Автор: Јордан Шишовски

После 17 мај отпорот влезе во длабока криза. Протестите издишаа, а најавуваниот пресврт не се случи. За да можеме воопшто да ги промислиме стратешките насоки на дејствување првин треба да ги испитаме идентитетот на отпорот и природата на неговата криза.

Митингот на 17 мај само го покажа она што многумина одамна јасно го гледаат: СДСМ нема ниту стратегија, ниту визија, ниту сила да предизвика суштинска промена во општеството. Долго најавуваните „бомби“ неосновано ги кренаа очекувањата за посакуваната промена, додека истовремено раководствата на партијата, на коалиционите партии и на коалиционите невладини организации здружени под „Чадорот“, целосно потфрлија во нивната проценка на: (1) силата и решителноста на режимот, (2) сопствените сили и капацитети, (3) интересот на „меѓународната заедница“ за демократијата во земјава и (4) довербата на народот. Последната и најважна грешна проценка укажа дека народот е целосно свесен за степенот на корумпираност на елитите и дека при континуираното исправување пред изборот меѓу две зла веќе нема намера да избира зло, па макар било тоа и помалото зло! Народот избра резигнација. Митингот беше најавуван како помпезен настан со патетичното „Доаѓаме“. На самиот ден излегоа многу луѓе, но нивните очекувања за промена беа изневерени. СДСМ покажа дека не знае зошто извадило толку луѓе на улица. Наредните денови безидејните проектни менаџери на „Кампот на слободата“ лажната надеж ја преточија во апатија.

Во ова светло треба да ја промислиме природата на кризата во отпорот што покажа голема енергија на 5 мај и набргу се вообличи во движењето #Протестирам. Уште првите денови по 5 мај веќе беа воочливи идентитетските проблеми на ова движење. Стануваше збор за идеолошки некохерентно тело. Од една страна тука беа активистите што гравитираат кон СДСМ, а од друга страна тука беа и активистите што се обидуваа да ја потиснат својата недоверба кон СДСМ во име на борба против поголемото зло – авторитарниот режим. Главниот недостаток на движењето се состоеше во суштинската неодржливост на идејата за закопување на сите разлики дур не падне режимот. Се покажа дека разликите се суштински и идеолошки. Додека едните покажуваа силни слободарски и антиавторитарни тенденции, про-СДСМ групацијата се покажа во прилично авторитарно светло. Постојаното инсистирање на целосна и слепа поддршка за раководството на СДСМ, логиката или-сте-со-нас-или-против-нас и демонизирањето на сите што не ја даваат својата безрезервна поддршка на СДСМ, со погрдното „неутралци“, само ја изнесе на виделина авторитарната тенденција во редовите на про-СДСМ крило на отпорот.

Со помпезното „Доаѓаме!“, на 17 мај про-СДСМ крилото целосно беше вовлечено во лажната победоносна еуфорија произлезена од катастрофалната проценка на СДСМ. Лажното чувство на големина и сила произлегуваше од грешната хегелијанска претпоставка дека квантитетот самиот од себе преминува во квалитет. Самата импозантна бројка на излезени граѓани не беше гаранција дека истите се и мотивирани за акција. Ова совршено беше проценето од страна на органите за безбедност – додека на 5 мај на улиците на Скопје имаше илјадници специјалци – „желки“, на 17 мај и целиот нареден период Владата ја „чуваа(т)“ смешно мал број на полицајци. „Доаѓањето“ всушност значеше замена на политичкото со политички импотентен спектакл. Масивноста на митингот со својата гравитација комплетно вовлече голем дел од (про-СДСМ) активистичкото јадро во орбитата на СДСМ/ГМ. Тоа доби лажна аура на триумфалност и уште пред да падне режимот влезе во лешинарско растргнување на „колачот“ на проектираната власт и пресметка со проектираните претенденти на „тронот“. Ова ја изјалови неговата последна, очајничка пресметка со режимот

Наравоучение. Народот ја има целосно загубено довербата во политичката каста. Тој не е подготвен да се вложи повторно во смена на едно зло со помало зло. „Меѓународната“ не е подготвена да ризикува промена на статус кво во Македонија. Режимот покажува висок степен на рационален себе-интерес, флексибилност и моќ за одржување по секоја цена, истовремено со целосното отсуство на морал, одговорност и интерес за иднината на земјата. СДСМ и коалицијата „Граѓаните за Македонија“ покажуваат целосно отсуство на стратегија, визија и моќ како за сопствена промена, така и за општествена промена. Ова може да се види и од договорот од Пржино од 15.07.2015 кој е само обичен технички договор за поделба на власта меѓу коалициони партнери. Во него не се ни споменуваат вредностите како слобода, демократија, правда! Оттука произлегува дека сите прогресивни слободарски сили во општеството треба да се подготват за долготрајна Давид-против-Голијат битка. СДСМ е јалов политички аполитичен ентитет што ниту е корисен сојузник, ниту достоен противник. Борбата против режимот не е борба против личност, ниту против група. Тоа е борба против дводецениските авторитарни, реакционерни тенденции. На оваа обезвреднетост треба да ѝ се спротивстави сила со јасни слободарски и прогресивни вредности. Само преку радикалното практикување на слободарството, демократичноста и транспарентноста на дејствувањето може да се разрови крутата авторитарно логика на политичката каста. Потребно е да се отворат нови авении на отпорот, да се политизира тивкото мнозинство и да се поттикне отпор-од-долу и во-свое-име. Неопходна ни е лудачка надеж и верба во моќта на нашата слабост!

Ќе победиме!