%d0%b4%d0%b8%d1%98%d0%b0%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%b0

Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората“

Република Македонија е неспорно емигрантска држава. Според податоците на Светска банка, се проценува дека до 2013 година од Македонија се иселиле 630.000 луѓе. Вистинската бројка на тоа колку македонски државјани има низ светот денес е веројатно многу поголема. Од нив, 20.573 се пријавиле за да го искористат своето право на глас на престојните парламентарни избори. Иако дијаспорското гласање и улогата на дијаспората се многу присутни во предизборната реторика, од иселувањето на младите до немање на национална стратегија, речиси и не постои сериозна анализа на тоа какво е влијанието на дијаспората во Македонија и обратно. Во обид да отпочнат процес на проблематизирање на оваа тема, текстовите во ова заседание нудат кратки анализи на јавните перцепции и наративи за поимот „дома“, што е суштински поврзано со поимањето за дијаспората, на економската улога на дијаспората, политичкиот аспект на овозможување на гласање во странство, како и адаптираноста на македонската правна рамка на мобилноста на нејзиното население.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти:

Уреднички на заседание: Елена Б. Ставревска и Ана Ацеска

Фото: xkcd

Дијаспорски дилеми: кој, зошто и како гласа во странство

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Елена Б. Ставревска

 

Треба ли дијаспората да гласа? Ова е прашање кое се враќа во македонскиот јавен дискурс пред секои парламентарни и претседателски избори од 2011 година, кога првпат беше спроведено такво гласање.

Во дискусијата може да се идентификуваат најмалку три различни аспекти. Едниот, би го нарекла социјализирачки аспект, се однесува на врската помеѓу „татковината“ и (привремено) иселените. Додека едни тврдат дека давањето глас на дијаспората ја зајакнува таа врска, други сметаат дека врската не е доволно силна за иселените да бидат добро запознаени со политичкиот контекст во земјата како би можеле информирано да гласаат. Во време на лесно достапни онлајн информации и на сѐ поширока употреба на социјалните мрежи и онлајн алатките за комуникација, станува полесно за иселениците не само да добијат информации за состојбата во државата, туку и да го почувствуваат секојдневието преку искуствата на нивните блиски кои останале во Македонија. Оттаму, социјализирачкиот аспект во дискусијата станува помалку релевантен.

Друг аспект кој неретко се споменува е економскиот. Овој аспект конкретно се однесува на уделот на дознаките во македонската економија. Иако дознаките значително придонесуваат кон подобрување на економската состојба на многу семејства, како што е објаснето во друг текст во ова заседание, неопходно е да се укаже дека не постои очигледна каузална врска помеѓу правото на глас на дијаспората и бројот на дознаки. Во македонскиот случај, ова лесно може да се согледа преку споредба на дознаките пред и по воведувањето на таканареченото дијаспорско гласање. Покрај тоа, многу земји со рекордно мал број на дознаки овозможуваат гласање вон државата. Во тој контекст, и економскиот аспект на дискусијата за правото на глас станува помалку релевантен.

И најпосле, третиот важен аспект во дискусијата е демократскиот, односно републиканскиот аспект. Во изминативе неколку години се бележи растечки тренд во светот на воведување можност за гласање во странство; така денес поголемиот број демократски земји ја има воведено оваа изборна можност. Во таа насока, прашањето дали државјаните кои се привремено во странство треба да гласаат е неспорно. Членот 22 од Уставот на Република Македонија јасно предвидува дека секоја граѓанка и граѓанин над 18 години има избирачко право, кое е еднакво, општо, тајно и непосредно. Ова секако ги вклучува и граѓаните, односно државјанките кои имаат „пријавено последно живеалиште во Република Македонија, a на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година“. Важно е да се напомене дека иако имаат право на државјанство на Република Македонија, како земја каде државјанство се добива според потекло, а не место на раѓање, генерациите иселеници кои никогаш немаат живеено во Македонија не можат да гласаат на избори. Ова е една од почестите грешни претпоставки во јавната дискусија на оваа тема. Со тоа, избирачко право всушност има само еден дел од дијаспората. Концептот на „дијаспора“ самиот по себе не е правен, туку идентитетски концепт и зависи исклучително од чувството на припадност кон таа заедница. Таквите заедници се широки, лабави и недефинирани, па може да опфаќаат и луѓе кои имаат одредено потекло и државјанство но никогаш и не ја посетиле земјата, како и луѓе кои воопшто немаат државјанство на таа земја.

Што е тогаш спорно околу гласањето во странство? Ако ги тргнеме настрана изборните нерегуларности забележани кај гласањето во странство досега, можеби најспорниот елемент е нееднаквоста на гласот во Македонија и во странство. Имено, од една страна, до неодамна постоеја три изборни единици вон Македонија: ИЕ7 (Европа и Африка), ИЕ8 (Северна и Јужна Америка) и ИЕ9 (Австралија и Азија) и шест во земјата. На изборите во 2014 во ИЕ9 доволно беа само 800 гласа за избор на пратеник, додека потребниот број на гласови за избор во шестата изборна единица на територијата на Македонија, каде одзивот беше најнизок, беше околу 7.000. Со измените на Изборниот законик кои произлегоа од Пржинскиот договор, ова значително се менува. Сега сите гласачи вон територијата на Македонија гласаат во една изборна единица (ИЕ7). Освен тоа, овојпат како и во останатите изборни единици, и во ИЕ7 ќе се применува пропорционален изборен модел. Со други зборови, овојпат и во дијаспората ќе се гласа за кандидатски листи на партии, а не за поединечни канидати. Со најновите измени, најнискиот неопходен број гласови за кандидатка од дијаспората да биде избрана за пратеничка е еднаков на најнискиот потребен број гласови за избран кандидат на територијата на Република Македонија на претходните избори. Во случајов, тој број е некаде околу 6.500 гласови. Овие измени овозможуваат делумна еднаквост на гласот.

Сепак, тоа што останува спорно е репрезентативноста. Ваквиот модел претпоставува, од една страна, одредена хомогеност на дијаспората и нејзините интереси, а од друга страна, врска помеѓу еден пратеник и електоратот распространет низ целиот свет. Интересно е што и покрај тоа што моделот нуди можност за надетничка кампања и позиционирање, кандидатите остануваат во таканаречените етнички кампови, каде македонските кандидати ја бараат довербата на етнички македонските иселеници, а албанските кандидати на етнички албанските иселеници.

Постојат најмалку два начини за целосно решавање на проблемот на еднаквоста на гласот, иако тие би го нужно решиле и проблемот на репресентативноста. Во рамките на постоечкиот модел на шест изборни едници во Македонија, најбезболниот и најправеден начин е интегрирање на гласовите од странство во изборните единици асоцирани со местото на живеење на гласачот пред напуштањето на земјата. Ова е нешто што го практикуваат голем број земји. Другиот начин е со можна промена на моделот во една изборна единица, како предлог кој често го слушаме во јавноста, со што нееднаквоста на гласот како проблем целосно се отстранува.

Посебна анализа е потребна за трошоците што ги наметнува гласањето во странство, како и ограничувањата поврзани со личното гласање, но тие две теми не се предмет на овој текст. Засега, останува во недела да видиме како ќе функционира новиот модел и дали дијаспората воопшто ќе успее да изгласа претставник. Но во секој случај, со постепеното еволуирање на изборниот модел за нашите сограѓанки и сограѓани кои живеат во странство, Македонија полека се обидува да го најде балансот помеѓу демократските и републикански вредности и мобилноста на нејзиното население во глобални рамки.

Кон идејата за дома во контекст на масовната иселеност: социолошки поглед

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Ана Ацеска

 

Да имаш место кое лесно можеш да го наречеш дома не е само субјективно расудување или лично чувство, туку е тесно поврзано со политиките и дискурсите во еден општествен контекст. Во демократиите не постојат директни политики за тоа што е дома и како да се чувстуваш дома на одреден простор, но идеите за тоа се создаваат во целата јавна сфера, во медиумите, образованието, политиките поврзани со просторот и телото, партиските идеологии и пошироко. Кој може да припаѓа, а кој не во просторот што го викаме дома, кој и на каков начин има слобода некој друг простор надвор од границите на државата да го нарече дома и каков е односот меѓу човекот и местото во кое е роден, се пред сѐ политички прашања.

Во Македонија во последните години системски се наметна ставот дека човекот има дом, а со тоа и интегритет и достоинство, само ако живее во државата во која е роден. Дома се разбира како едно и единствено место кое некој “природно” или го има или го нема, и околу кое не се преговара, а дома и надвор од дома станааат дихотомии, спротивставености, црно-бели светови.

Оваа исклучително регресивна идеја за тоа што е дома посебно се однесува на дијаспората. Шестотини и триесет илјади лица, колку што брои македонската дијаспора според Светска банка, можеби секојдневно го дефинираат и редефинираат своето поимање за тоа каде е дома. А ние како општество сме целосно бесчувствителни кон тоа. На универзитетите и во истражувачките центри во Македонија ова не се истражува воопшто, а и литературните кругови многу малку зборуваат за тоа. Во јавната сфера, за дома се разговара само низ партиските идеологии и тоа епизодно, еднострано, секогаш низ лични и емотивни приказни, раскажани низ порталите на многу селективен начин. Само тие кои не заминале и само тие кои се вратиле да живеат во Македонија знаат што е дома, ви порачува Владата.

Тука е и проблемот. Од една страна, се наметна ставот дека иселениците се економски калкуланти кои не ја разбираат вредноста на дома, а со тоа немаат ни интегритет ни достоинство. Но, од друга страна, членовите на дијаспората без проблем се признаваат како луѓе со оформено чувство за дома кога е тоа потребно за партиски цели, пред избори, кога “правилно” гласаат.

Ова е и поширок проблем кој се однесува на политички наметнатото разбирање за врската помеѓу човекот и просторот од каде потекнува. Од една страна, нам ни се создава сликата дека сме европско општество, поврзано со светот, но од друга страна, сите оние кои не се родени кај нас – странците, мигрантите, туристите – се доживуваат како надвор од пејзажот на нашата дома. Ние како општество сѐ уште не знаеме како да размислуваме за странците кои живеат кај нас, на пример. Нив ги доживуваме најчесто како авантуристи, кои само поминуваат низ нашиот простор и не припаѓаат во нашите пејзажи. Во јавната сфера воопшто не се вреднува идејата да се доживуваат други простори како блиски, да се поврзуваме со различните од нас, да имаме пријатели или партнери кои зборуваат различен јазик или се родиле на некое друго поинакво место.

Тука некаде е и идејата за туристот која се наметна со т.н. проект Скопје 2014. Надлежните денес го оправдуваат изгледот на скопскиот плоштад со идејата дека тој како таков добро му служи на туристот. Но, во исто време, туристот не се признава како важен дел од плоштадот, како некој кој го менува плоштадот на некаков уникатен начин, како некој кој е тука со нас и ние сите заедно го делиме и го создаваме тој простор. Туристот се доживува како некој кој е дојден во сцената на плоштадот која ние ја поставуваме и режираме.

Начинот на кој ги доживувавме мигрантите кои поминуваа пеш низ нашата земја е уште еден пример. Нив ги гледавме како бездомници, кои загубиле буквално сѐ во животот. Тие навистина го имаа загубено домот во материјална и секаква друга смисла, имаа загубено многу свои блиски луѓе и многу повеќе од тоа. Но тоа што ние не успеавме да видиме е дека тие не ја загубиле целосно идејата или желбата за дома, не ги загубиле своите идеи, вредности и потреби да припаѓаат на некое место. Во многу земји во Европа за време на мигрантската криза се разви идејата дека мигрантите не смеат да се третираат како луѓе кои немаат ништо, туку се правеа обиди на нив да се гледа како луѓе кои се во процес на создавање на нови идеи за тоа што е дома, на кои треба да им се пристапи со похумани имиња и ознаки.

Истражувачите и теоретичарите во светот со децении повикуваат на проширување на идејата за дома. Тие бараат прогресивна идеја за дома, која не е ограничена на еден пејзаж, на едно име, или едно разбирање и која може постојано да се доградува и менува. Таа прогресивна идеја треба да го прифати и туристот и странецот и мигрантот не како случаен минувач, туку како дел од просторот, дел од дома. Ќе речете дека тоа е преголема цел за било кое општество денес. И така е. Но, ние не сме било кое општество. Ние имаме итен проблем: шестотини и триесет илјади раселени лица можеби секојдневно преговараат со себе и со другите за тоа каде е нивната дома, а исто толку остануваат да живеат во места во кои многу нивни соседи и роднини се иселени, меѓу празни куќи и спуштени ролетни. Како ли е да си дома во место во кое има толку многу иселени? Многу од нас денес се прашуваат истото, а ние немаме ни соодветен јазик, ниту разбирање за тоа.

Значењето на дијаспората за македонската економија

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Автор: Бранимир Јовановиќ

 

Шестотини и триесет илјади лица. Толку изнесува македонската дијаспора според проценките на Светска банка, направени на база на податоци од повеќе од илјада пописи во светот. Тоа е околу 30% од официјалната популација на Македонија и е една од највисоките стапки на миграција во Источна Европа, иако одредени балкански земји имаат стапки и од 45% од населението (Графикон 1).

Графикон 1 – Стапки на миграција во земјите од Источна Европа во 2013 година

(% од популацијата)

 

brane1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Најмногу македонски иселеници има во Германија (114 илјади), па во САД (90 илјади), па во Турција (83 илјади). Во Италија има 69 илјади, во Швајцарија 58 илјади, а во Австралија 53 илјади (Графикон 2).

Графикон 2 – Земји со најмногу македонски иселеници (илјади лица)

brane2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Овие 630 илјади иселени лица во 2015 година пратиле во Македонија 300 милиони американски долари, што е околу 3% од бруто домашниот производ. Тоа е повеќе од странските директни инвестиции кои влегле во Македонија истата година, кои изнесувале околу 200 милиони долари. Всушност, парите кои македонските иселениците ги праќаат постојано ги надминуваат странските инвестиции во Македонија. Во последните 6 години, во Македонија влегле вкупно 2 милијарди долари странски инвестиции, а 2.6 милијарди долари дознаки од странство (Графикон 3). Треба да се нагласи и дека овие податоци за дознаките се всушност конзервативната проценка, т.е. се однесуваат на парите кои влегуваат во Македонија преку официјалните канали (банки, агенции за трансфер на пари и сл.). Доколку се земат и странските девизи кои се разменуваат во менувачниците во Македонија, проценките за дознаките достигнуваат и до 2 милијарди долари годишно.

Графикон 3 – Странски инвестиции и дознаки кои влегуваат во Македонија, 2009-2015 (милиони САД долари)

brane3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

За разлика од странските директни инвестиции, за дознаките не се потребни владини реклами, роуд шоуа, економски промотори, министри за странски инвестиции, даночни ослободувања и бројни други поволности.

За разлика од странските директни инвестиции кои директно ги помагаат оние десетина илјади семејства на луѓето кои се вработени во нив, дознаките од странство директно помагаат околу 120.000 домаќинства, затоа што околу 21% од македонските домаќинства примаат дознаки од странство. Во просек, овие семејства примаат околу 2000 евра годишно по основ на дознаки од странство, што е околу една половина од нивните вкупни примања.

Најголем дел од дознаките се трошат за тековна потрошувачка (48%) и за инвестирање во живеалиште (16%). За здравство се користат 8%, а за образование 6%. Со други зборови, 80% од овие пари се трошат за задоволување на најосновните потреби на домаќинствата (Графикон 4).

Графикон 4 – На што се користат дознаките од странство (%)

 

brane5

 

 

 

 

 

 

 

 

Колку се значајни дознаките за „социјалата“ може да се согледа и од овие податоци. Тие ја намалуваат сиромаштијата за 3,5 процентни поени, а Џини коефициентот за доходот на домаќинствата за 2,5 процентни поени. Овие ефекти се всушност посилни од ефектите на државните социјални трансфери. На пример, според Државниот завод за статистика, социјалните трансфери ја намалуваат сиромаштијата во Македонија за само 2 процентни поени.

Освен за сиромаштијата и нееднаквоста, дознаките од странство се многу значајни и за макроекономската стабилност во Македонија. Тие покриваат значаен дел од трговскиот дефицит и обезбедуваат прилив на девизни средства кои се неопходни за зачувување на режимот на фиксен девизен курс.

Затоа, може слободно да се каже дека македонската дијаспора е од витално значење за македонската економија. Без неа, состојбата на македонската економија би била далеку полоша. Сепак, дали ова значи дека иселениците треба да гласаат на избори е сосема друго прашање. Прашање за друг текст.

 

Појаснувања, проблеми и препораки за гласањето во дијаспората

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Автор: Златко Димитриоски

 

Гласањето на граѓаните кои се на привремена работа или престојуваат во странство, т.н. гласање на дијаспората, за првпат беше воведено со измените на Изборниот законик од 2008 година, а за првпат се спроведе на парламентарните избори во 2011 година. Дијаспората на гласачките места во странство може да гласа на парламентарни и претседателски избори, а оние граѓани кои имаат живеалиште во Република Македонија (РМ), односно лична карта, може да гласаат и на локални избори, доколку на изборниот ден се наоѓаат во Македонија.

Според Изборниот законик, правото на глас им е овозможено на сите граѓани кои на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година. Овие лица се запишуваат во посебен извод од Избирачкиот список, според нивното последно живеалиште во РМ пред заминувањето во странство. Ова значи дека правото на запишување во Избирачкиот список треба да се однесува само на првата генерација иселеници, имајќи предвид дека нивните потомци никогаш не би имале регистрирано живеалиште во РМ и соодветно на тоа, не би можеле да бидат запишани во Избирачкиот список. Истовремено, важно е да се нагласи дека според моменталната правна рамка, времето на престој во странство не е ограничувачки услов за остварување на избирачкото право, како што е тоа во други држави, како на пример Германија, Велика Британија и Канада.

Во однос на начинот на гласање, гласањето е лично, во дипломатско-конзуларните претставништва (ДКП) на РМ и конзуларните канцеларии. Ова решение го доведе во прашање правото на еднаков пристап до гласачкото место, имајќи ја предвид слабо развиената дипломатска мрежа на РМ, особено во Јужна Америка, Африка и Азија. Дополнително, согласно нивните надлежности, дел од ДКП-ата беа или се задолжени за покривање и на други држави, а најиндикативeн пример за ова беше ДКП во Виена кое до изборите во 2014 година беше задолжено и за Јапонија.

Од воведувањето, гласањето во странство не претрпи измени, со исклучок на изборниот модел, кој не е предмет на оваа анализа.

Што се однесува до вкупниот број на лица кои се наоѓаат на посебниот извод од Избирачкиот список за гласање во странство, тој во април 2012 изнесуваше 81.304 избирачи, на изборите во 2014 беше 83.508, а пред одржувањето на овие избори изнесува 76.721 избирачи.

Интересно е да се споредат овие бројки со официјалната бројка на државјани на РМ и проценката за бројот на жители на Државниот завод за статистика. Имено, Државната изборна комисија на својата 40-та седница одржана на 10.05.2016 објави дека бројот на државјани на РМ изнесува 2.464.266, додека пак бројот на населението на РМ на 31.12.2015, според процената на Државниот завод за статистика, изнесувал 2.071.278 жители. Доколку се одземе овој број од бројот на државјани, се доаѓа до бројка од околу 390.000 лица кои престојуваат во странство и тоа во моментов е единствената процена што може да се направи во однос на бројот на иселени граѓани, според официјалните податоци. 76.721 граѓани се официјално пријавени дека престојуваат во странство, што значи дека останатите околу 315.000 лица не се регистрирани дека престојуваат во странство.

Ова нѐ доведува до прашањето како овие лица се пријавуваат и како се евидентираат од страна на надлежните органи.

Согласно Законот за пријавување на живеалиштето и престојувалиштето, граѓанинот кој има намера да престојува во странство повеќе од 3 месеци, должен е да се пријави во Министерството за внатрешни работи, на граничниот премин или во ДКП на РМ во таа земја. Сепак, имајќи предвид дека ова е оставено на волјата на граѓаните, невозможно е да се утврди дали сите граѓани кои се отселиле во странство се пријавиле, што се гледа и од бројките погоре. Ова се потврди и практично при пријавувањето за гласање во странство за овие избори, каде согласно извештајот на ДИК, 11.745 од 20.591 граѓани се граѓани кои претходно не биле пријавени дека престојуваат во странство.

Сегашниот начин на евидентирање на граѓаните кои престојуваат во странство во Избирачкиот список (според нивното последно пријавено живеалиште во РМ) многу лесно може да доведе до негова неажурност. На пример, кога на адресата на која живеело некое лице кое се преселило во странство ќе се насели некој друг, на таа адреса ќе бидат запишани и тој што се отселил и тој што дошол да живее на таа адреса.

Тука исто така постои и проблемот на запишување на адресата во пасошите на оние граѓани во странство на кои тоа им е единствен документ за идентификација во РМ. Имено, во некои пасоши стои адресата од странство, а во други адресата од РМ на која лицето имало последно живеалиште пред да замине во странство. Овој проблем се појави на локалните избори во 2013, имајќи предвид дека за да може да гласа на локални избори гласачот мора да има живеалиште на територијата на соодветната општина. Во првиот изборен круг на гласачките места се појавија граѓани кои се идентификуваа со македонски пасош во кој како место на живеење беше наведена Република Албанија, по што ДИК донесе заклучок за вториот круг да не се дозволи гласање на лица со пасоши во кои не е наведена адреса на живеење во РМ. Со оглед на тоа дека лица од Република Албанија гласаа и во вториот изборен круг и прегласувањето, тоа не беше можно да го направат без да извадат лични карти помеѓу двата изборни круга, имајќи го предвид заклучокот на ДИК.

Од сето погоре наведено може да се заклучи дека во иднина треба да се размислува за промена на начинот на гласање (по пошта или електронски), како и за начинот на пријавување и евидентирање на граѓаните кои се отселиле во странство, при што можеби би било добро да се направи дистинкција помеѓу две категории: лица кои трајно се отселиле и лица кои само привремено престојуваат во странство. Првата категорија граѓани би биле запишани во Избирачкиот список без последно живеалиште и би имале право да гласаат само во странство (на претседателски и парламентарни избори), додека втората категорија граѓани би можеле тоа да го направат и во странство и во РМ (на сите видови избори). На тој начин би се избегнале проблемите со последното живеалиште, како и со различното запишување на адресата во пасошите на граѓаните кои престојуваат во странство.

969780_206260143047677_2408807666267817011_n

Граѓанско општество во Македонија: меѓу улица и канцеларија

Граѓанското општество е концепт кој опфаќа широк дијапазон на значења. Најопштата дефиниција за граѓанско општество ги опфаќа сите форми на организирање помеѓу семејството и државата. Правото на здружување е основно политичко право на секој граѓанин и е клучен аспект на секое демократско општество. Во посткомунистичкиот период во новите демократии, особено во текот на 1990-тите и 2000-тите, „граѓанско општество” беше релативно нов концепт, чие значење допрва требаше да се оформува. Тоа, во голема мера финансирано од странски развојни фондации, најчесто беше видено како своевиден синоним на прогресивно, демократско и праведно дејствување. Значителното присуство на донатори кои преферираа финансирање на формални организации придонесе кон тоа граѓанските невладини организации да се наметнат како доминантна форма на здружување и кон своевидна НВО-изација на граѓанското општество. Од друга страна, особено во последните неколку години, се јавија и многу општествени, често студентски и активистички движења кои ги активираа граѓаните, вон редовните активности на невладините организации. Ваквите различни концепти креираа своевидна тензија помеѓу формалните и неформалните облици на граѓанско здружување. Оттаму, ова заседание го става под лупа концептот на граѓанско општество во Македонија и неговиот развој, навлегува во разликите кои постојат помеѓу различните видови здружувања на граѓан(к)и, но и го анализира односот помеѓу општествените активистички движења, самоникнатите и самоорганизирани иницијативи и невладините организации.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти на оваа тема:

 

Уредници на заседание: Борјан Ѓузелов и Елена Б. Ставревска

Фото: Битола – град на културата

Активист(к)и и невладини: љубов и нетрпеливост во време на „заробена држава“

Дел од виртуелното заседание Граѓанско општество во Македонија: меѓу улица и канцеларија. Авторка: Елена Б. Ставревска

Една од дистинкциите кои се прават во однос на граѓанското општество е таа помеѓу граѓански иницијативи и движења, од една страна, и граѓански, односно невладини организации, од друга. Ваквото разграничување на глобално ниво стана уште понагласено и повидливо во периодот на дејствување на движењето Occupy, но на истото укажуваат и приказните од студентското организирање во Загреб, граѓанските пленуми низ Босна и Херцеговина, па и различните пленуми и движења во Македонија кои зедоа замав во 2014/2015. Критиките на невладиниот сектор глобално се бројни и многустрани.

Во периферните и полупериферните земји со недемократски системи, невладините организации (НВО-и) се често јавно претставувани како ентитети во служба на интересите на странските донатори, наместо на потребите и интересите на населението во земјите каде дејствуваат. Понатаму, критикувани се дека и покрај тоа што немаат сопствени конституенти често се вклучени во процесот на креирање политики на институционално ниво „во име“ на граѓан(к)ите и граѓанското општество, на тој начин давајќи легитимитет на одредени политики и одлуки. Друга критика е во насока на оние НВО-и кои пружаат различни видови социјални и хуманитарни услуги, за кои се смета дека на тој начин придонесуваат кон прикривање на неспособноста на државата да ги пружи тие исти услуги на своите граѓан(к)и. Притоа ваквото своевидно аутсорсирање на грижата за најранливите категории граѓани не значи дека улогата на државата севкупно е намалена, туку дека истата има простор да вложи ресурси во други области. Со дејствувањето во оваа област, иако успеваат привремено да помогнат на дел од маргинализираните граѓан(к)и, се маскираат последиците и се придонесува кон амортизирање на народниот гнев.

Со други зборови, суштината на критиката е дека поголемиот дел од невладините, кои особено во транзиционите општества никнуваат како печурки после дожд, се составен дел на системот кој е трул и неправеден. Оттаму, нивното дејствување единствено може да придонесе кон негова реформа во постоечките рамки, но не и кон темелна промена на целиот систем.

Дел од овие критики се основа и за анимозитетот кој е присутен помеѓу граѓанските, често хоризонтални во структура, активистички, самоорганизирани движења и граѓанските, често проектно насочени, професионализирани невладини организации во Македонија. Меѓутоа, она што ја прави дискусијата специфична во македонскиот контекст е постоењето на таканаречената „заробена држава“, односно значајното институционализирано влијание и контрола, водени од лични интереси, на нерепрезентативни чинители врз јавните финансии, медиумите и донесувањето и спроведувањето одлуки. Во вакви услови, функционирањето на НВО-и кои се во улога на watchdogs е не само под огромен притисок, туку и речиси целосно оневозможено. Медиумската машинерија на режимот е ставена во улога на делегитимирање на оние општествени чинители, како што се невладините организации, кои ги доведуваат во прашање различните одлуки и политики на власта. Оттаму, нетрпеливоста помеѓу активистичките движења и невладините организации не придонесува само кон ситнење на отпорот против опресивниот режим, туку и директно помага во процесот на делегитимирање на различните гласови и ставови во општеството. Преку етикетирање, на пример упоребата на недефинираниот, но погрден израз „соросоиди“, се избегнува дискусија околу содржината на ставот и фокусот останува на површното неполитичко ниво околу носителот на ставот, што придонесува кон уште подлабоко деполитизирање на македонското општество.

Второ и можеби поважно е разграничувањето помеѓу индивидуалната дејствителност и агентност на луѓето кои се вработени во различните невладини организации и колективното дејствување на организациите. Дејствителноста, односно агентноста, овде се однесува на способноста и моќта за дејствување во одредена средина. Во услови на комплетна поклопеност на државата, државните институции, па и државните универзитети од страна на партиите на власт, невладиниот сектор е едно од последните упоришта за поголемиот дел млади прогресивни луѓе во земјата, особено за оние од општествените науки. Со тоа работата во невладиниот сектор, наместо барање на одредено партиско вработување и вклучување во постоечкиот клиентелистички систем, е и своевидна форма на отпор кон владејачкиот режим. Покрај ова, голем дел од луѓето вработени во невладиниот сектор се всушност дел од активистички движења во своето слободно време и се често во првите редови на различните самоорганизирани протести. Оттаму, исцртувањето јасна граница помеѓу невладини организации и граѓански движења, доколку се занемари индивидуалната дејствителност, не е само проблематично, туку и невозможно. Колективната способност за дејствување на граѓанските движења, обединети околу заеднички вредности, извира од индивидуалните дејствувања на различните граѓан(к)и, вклучувајќи ги оние кои се единствено активни во конкретното движење, но и оние кои се и вработени во невладини организации или се волонтерски дел од асоцијации од кои немаат директни финансиски бенефиции.

Невладините организации, а со тоа и индивидуите кои работат во нив, и граѓанските движења во кои тие заедно со другите граѓан(к)и учествуваат се централните двигатели на демократизацијата и ослободувањето на државата. За дискусијата околу улогата на НВО-и во суштинска системска и општествена промена воопшто да се случи, неопходно е да се премостат нетрпеливостите во процесот на одзаробување на државата.

 

За граѓаните, граѓанските иницијативи и организации

Дел од виртуелното заседание „Граѓанско општество во Македонија: меѓу улица и канцеларија“. Автор: Борјан Ѓузелов

Во 2015 година граѓанското организирање во Македонија го достигна својот врв. Се организираа студентите, средношколците, професорите, хонорарците и многумина граѓани кои кафеаните ги заменија со улицата и граѓанските пленуми. Активни беа граѓани од различни позадини (етнички, возрасни, професионални) кои застанаа зад заеднички вредности и цели. Покрај граѓанското здружување, важна улога имаа и граѓанските организации кои будно ја следеа работа на институциите и политичките елити. Иако денес изгледа дека организираните граѓани сепак не ја победија летаргијата и партизираниот политички дискурс, сепак тие направија поместување во процесот на „учење“ на демократијата.

Зголемената граѓанска активност на виделина извади и повеќе стари и нови полемики и несогласувања помеѓу различните актери во граѓанското општество кои на моменти изгледаа како монтипајтоновска битка за тоа кој е поголем опозиционер, „полев“ левичар осносно поавтентичен претставник на граѓаните и граѓанските вредности.

Ширината на концептот на граѓанско општество во Македонија, како и во другите земји, вклучува многу различни форми на организирање кои пак вклучуваат повеќе дихотомии: волонтеризам наспроти професионализам, идеолошки наспроти ад хок, ад хок наспроти проектен пристап, членство и членарина наспроти донаторска поддршка итн. Иако не е исклучено овие дихтомии да се испреплетуваат и меѓусебно неутрализираат, од нив произлегуваат две идеалтипски форми на граѓанско општество: граѓански иницијативи (движења) и граѓански (невладини) организации. И покрај тоа што двете форми несомнено припаѓаат на граѓанското општество и дел од својот легитимитет црпат од уставно загарантираното право на здружување, сепак изгледа како тие меѓу себе да имаат повеќе разлики отколку сличности.

Граѓанските иницијативи (движења) ги сочинуваат самоорганизирани граѓани кои застануваат зад една цел и споделуваат исти или слични вредности. Основен двигател на овие движења е ентузијазмот и волонтеризмот – нивниот мотив е активистички, а нивната структура е најчесто хоризонтална. Тие потекнуваат од граѓаните и влијаат позитивно врз мобилизацијата на нови граѓани. Во таа смисла, ваквите иницијативи имаат свои конституенти и се продукт на пошироко граѓанско организирање и притоа знаат да бидат многу респонзивни кон тековните општествени проблеми. Од друга страна, најголем број вакви движења немаат посериозно воспоставена (институционална) структура, ниту пак финансиски ресурси што ги прави ранливи и неодржливи. Оттука, голем дел од ваквите иницијативи и покрај тоа што се во можност да мобилизираат луѓе на улица, не секогаш се способни успешно да влијаат врз јавните политики во рамките на постоечките институции.

Граѓански (невладини) организации имаат постабилна институционализирана структура со раководни и извршни органи, како и дефинирани (барем на хартија) вредности. Најчесто се финансираат од донатори и работат на проектна основа: нивните активности се однапред предвидени и се во линија на тоа што донаторите очекуваат од нив. Ваквиот начин на работа им овозможува одржливост и конзистентност. Граѓанските (невладини) организации иако се нарекуваат граѓански, со чест на исклучоци, немаат база на граѓани (конституенти) позади нив. Нивната агенда во голема мера е исцртана од донаторските стратегии на странските развојни фондови. Сепак тоа не значи дека граѓанските организации се нелегитимни: наместо граѓани, граѓанските организации со помош на донаторските пари застапуваат и едуцираат вредности, обезбедуваат социјални услуги и обезбедуваат развојна поддршка. За жал нивниот опфат е прилично тесен – иако имаат капацитет и знаење во одредени специфични области, најчесто не се способни да анимираат и организираат поширока група на граѓани.

Граѓанските иницијативи (движења) и граѓанските (невладини) организации треба да заземат уште позначајна улога во 2016 година. Иако имаат повеќе разлики отколку сличности, нивното коегзистирање, соработка и меѓусебно надополнување ќе бидат клучни за опстанокот на и онака кревката македонска демократија. Во услови кога симболичкиот популизам и заробените медиуми се закануваат да воспостават монопол врз (не)вистината, токму плурализмот и различностите треба да бидат сржта на македонското граѓанско општество. Оттука, секој треба да биде свесен за својата улога и вредност, почитувајќи ја улогата и вредноста на различниот… На македонското општество му се потребни повеќе и различни граѓански чинители.

Нека победи плурализмот!

Финансиското опкружување и ликот на граѓанските организации во Македонија: време за промени?

Дел од виртуелното заседание Граѓанско општество во Македонија: меѓу улица и канцеларија. Авторка: Милка Ивановска Хаџиевска

Граѓанските иницијативи често можат да бидат успешни и без никаква финансиска поддршка, но сепак, за голем број на активности потребни се ресурси – финансиски и нефинансиски. Така граѓанските (невладини) организации (понатаму ГО) значително зависат и во голема мера се обликувани од финансиското опкружување во кое делуваат. Во Македонија, во услови на ограничена државна финансиска поддршка и скромни пракси на индивидуална и корпоративна филантропија, ГО доминантно зависат од поддршката на странски донатори. Иако има правна основа, давањето на услуги како економска активност и извор на средства за организациите не е многу развиено во пракса. На локално ниво, општините не овозможуваат значајна финансиска поддршка, а дополнително, и даночниот режим не е стимулативен за работата на граѓанските организации.

Критиките упатени кон ГО во Македонија за нивното „претерано“ и „некритичко“ прилагодување кон донаторските агенди превидуваат дека НВО-изацијата во голема мера е резултат на самите модели на финансирање кои доминираат. Со други зборови, донаторите се во позиција на моќ и тие заедно со државата ги креираат условите во кои организациите се развиваат и со тоа влијаат на нивниот карактер. Моделите на финансирање и отчетност кои ги воспоставија меѓународните донатори охрабруваа(т) професионализација и бирократизација на организациите, учество во институциите на системот, тематска специјализација, брендирање и изразено компетитивно однесување. Организациите кои не успеваат да ги развијат овие карактеристики се третираат како неуспешни и честопати не можат да се квалификуваат за (понатамошна) финансиска поддршка. Оттаму, граѓанското општество во Македонија го населија мал број на главно формални, централизирани и професионализирани ГО, способни да управуваат со финансиски средства и континуирано да аплицираат за грантови како главен извор на финансиска одржливост.

Бидејќи ваквите ГО главно се потпираат на алатки за експертско и институционално застапување и спроведување на проектни активности (конференции, јавни дебати, извештаи, мониторинг вежби) кои имаат за цел да го коригираат системот на владеење, тие имаат ограничен капацитет за мобилизирање на граѓаните и вон-институционално делување. Па така, како последица на затворањето на институциите и медиумскиот простор за време на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ, од страна на некои донатори и ГО се увиде потребата од поинакво граѓанско општество и активизам, кои се темелат на вмрежување и мобилизирање на граѓанско учество преку неформални инцијативи. Се погласно почна да се зборува за потребата од ГО кои имаат темели во заедниците (се засноваат на конституенти/ имаат членство) и поттикнување на граѓанско општество кое би било јадро на отпорот против авторитарната власт.

Како последица на ваквите согледувања од страна на донаторите и граѓанските активисти, се појавија донаторски програми кои поддржуваат вмрежување и заеднички акции на ГО, грантови за неформални групи, ад хок, акциски и мали грантови кои се наменети за актери кои не се формално организирани (пр. проектот на УСАИД за граѓанско општество, програмата за поддршка на граѓанското општество „Цивика мобилитас, 2014-2018“). Се чини дека неформалното граѓанско здружување и активизам беа подзаборавени, па сега одново откриени од страна на донаторите и гласноговорниците за граѓански активизам во Македонија.

И покрај обидот за адаптирање на моделите на финансирање на неколку клучни странски донатори во Македонија, финансирање преку грантови за кои можат да се квалификуваат веќе професионализираните ГО останува доминантен модел на поддршка за граѓанското општество. Ова донекаде се должи на искуствата на донаторите, според кои финансирањето на професионализирани ГО им гарантира чесно и транспарентно управување со средствата и завршени проекти кои постигнале прифатлива „вредност за парите“. Од друга страна, донаторите ги креираат нивните програми честопати без активно и суштинско учество на различни граѓански организации и активисти, а нивните одлуки се условени од сопствените основачки мисии и институционални механизми за отчетност. Тие самите се производ на „непрофитниот индустриски комплекс“ и како такви имаат ограничен потенцијал за отстапување од веќе проверените модели на поддршка за ГО.

Не треба да се заборави и потцени придонесот на веќе воспоставените ГО, кои прават што можат во дадените услови и честопати со значајни резултати. Но истовремено, постои итна потреба од критичко промислување на механизмите кои ги туркаат ГО кон еден одреден тип на организациски модел, бидејќи тоа директно влијае на врската меѓу организираното граѓанско општество и граѓаните и неговиот потенцијал да поттикне темелни општествени промени. „Новото“ граѓанско општество, кое би било двигател на демократизацијата на Македонија, има потреба од алтернативни модели за негово стимулирање и одржливост. Повеќе од било кога потребни се мерки за диверзификација на финансиските извори и модели со цел да се поттикне разнолико граѓанско општество втемелено во заедниците, активно и ориентирано кон остварување на општествена промена, а не организациско преживување. Средствата и влијанието на странските донатори во земјата (пр. ЕУ) треба да се насочат кон реформирање на државното финансирање за ГО и негова децентрализација. Потребно е поттикнување на нови граѓански инцијативи на локално ниво, поттикнување на организации засновани на членство и финансирање преку членарини, воспоставување на онлајн платформи за индивидуални донации и crowdfunding за граѓански инцијативи. Време е за експерименти.

#РетвитниОброк значи достоинствен оброк за сите

Дел од виртуелното заседание Граѓанско општество во Македонија: меѓу улица и канцеларија. Авторки: Ана Голејшка и Злата Голабоска

Сѐ почна од еден твит во кој оброкот што е сликан претставува пресврт за група млади готвачи-аматери. Зошто? Затоа што идејата е да се готви по волја на индивидуата, за заедничка општествена корист. Во Скопје има безброј гладни граѓани со кои секојдневно се разминуваме. Воедно, има исто толку граѓани кои ја фрлаат храната (foodwaste), а истата може да биде преиначена во достоинствен оброк. Кога подготвуваш оброк за себе, влогот, материјален и временски, за уште еден дополнителен оброк  е незначаен и кога тоа би преминало во секојдневна навика кај секој од нас, нема да постои глад во светот. Тоа е нашата стратегија, теоретски. Првиот #РетвитниОброк беше на 4 април 2015 година. Група ентузијасти направија преку стотина оброци и оттогаш, секоја сабота, околу пладне, на платото на Домот на АРМ (позади спомен куќата на Мајка Тереза) овој настан се повторува.

Во реализирањето на оваа идеја, како врска помеѓу волните готвачи и социјално загрозените граѓани, од самиот почеток помага неформалното здружение на граѓани „Вистински дела на љубезност“, кое за овие граѓани се грижи од повеќе аспекти (им обезбедува облека, медикаменти, средства за хигиена…)

Со иницијативата #РетвитниОброк целиме да го поттикнеме секој кој сака да зготви и да сподели оброк со оној кој нема. Поентата на #РетвитниОброк е да се зготви и донесе, без ограничување во поглед на количина. Некои основни начела кои се пренесуваат и меѓу самите нас, кои редовно готвиме, се дека е важно активно да се учествува во чинот на споделување. Секоја донација во облик на продукти е успешно искористена. Истовремено, не сакаме да примаме финансиски донации. Тоа би претставувало не само административен проблем, со оглед на тоа дека #РетвитниОброк нема строго дефинирана структура, туку и би било спротивно на политиката на иницијативата да се труди да поттикне активност. Со донирани финансии, донаторот нема претстава што се случува со неговиот гест. Од друга страна, со донирани намирници или готвена храна, оној кој споделува има проекција за тоа како ќе изгледа нечиј оброк. Идејата почна како храна и враќање на основното достоинство кај нашите најранливи категории граѓани, но и како колективно будење на свеста дека секому му е потребен топол оброк, достоинствен живот и прифаќање. Тие луѓе се на раб на егзистенција, со проблеми што ние не ги разбираме. Пристапуваме човечки и со желба барем за миг да се почувствуваат како дел од заедницата и прифатени од системот кој за жал ги отфрлил.

Многу е важно што во групата волонтери секој е со различна професионална определба и доаѓа со цел да ја одржи иницијативата во континуитет. Емпатијата нѐ поврзува сите и создава убава прилика да си помогнеме не само како сограѓани, туку и како индивидуи кои со оваа акција докажуваат дека со многу малку се постигнува голем ефект. А тоа е доволно за да создадеме подобри услови за заедничка цел што во иднина ќе прави многу повеќе за општеството.

Нашите амбиции се оваа иницијатива да се претвори во секојдневна навика во сите населени места: кога спремаш оброк за себе, спреми два, едниот запакувај го со љубов и подари го некому посакувајќи му добар апетит!