Архива за категоријата: Дијаспора

%d0%b4%d0%b8%d1%98%d0%b0%d1%81%d0%bf%d0%be%d1%80%d0%b0

Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората“

Република Македонија е неспорно емигрантска држава. Според податоците на Светска банка, се проценува дека до 2013 година од Македонија се иселиле 630.000 луѓе. Вистинската бројка на тоа колку македонски државјани има низ светот денес е веројатно многу поголема. Од нив, 20.573 се пријавиле за да го искористат своето право на глас на престојните парламентарни избори. Иако дијаспорското гласање и улогата на дијаспората се многу присутни во предизборната реторика, од иселувањето на младите до немање на национална стратегија, речиси и не постои сериозна анализа на тоа какво е влијанието на дијаспората во Македонија и обратно. Во обид да отпочнат процес на проблематизирање на оваа тема, текстовите во ова заседание нудат кратки анализи на јавните перцепции и наративи за поимот „дома“, што е суштински поврзано со поимањето за дијаспората, на економската улога на дијаспората, политичкиот аспект на овозможување на гласање во странство, како и адаптираноста на македонската правна рамка на мобилноста на нејзиното население.

Во ова заседание ви претставуваме четири осврти:

Уреднички на заседание: Елена Б. Ставревска и Ана Ацеска

Фото: xkcd

Дијаспорски дилеми: кој, зошто и како гласа во странство

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Елена Б. Ставревска

 

Треба ли дијаспората да гласа? Ова е прашање кое се враќа во македонскиот јавен дискурс пред секои парламентарни и претседателски избори од 2011 година, кога првпат беше спроведено такво гласање.

Во дискусијата може да се идентификуваат најмалку три различни аспекти. Едниот, би го нарекла социјализирачки аспект, се однесува на врската помеѓу „татковината“ и (привремено) иселените. Додека едни тврдат дека давањето глас на дијаспората ја зајакнува таа врска, други сметаат дека врската не е доволно силна за иселените да бидат добро запознаени со политичкиот контекст во земјата како би можеле информирано да гласаат. Во време на лесно достапни онлајн информации и на сѐ поширока употреба на социјалните мрежи и онлајн алатките за комуникација, станува полесно за иселениците не само да добијат информации за состојбата во државата, туку и да го почувствуваат секојдневието преку искуствата на нивните блиски кои останале во Македонија. Оттаму, социјализирачкиот аспект во дискусијата станува помалку релевантен.

Друг аспект кој неретко се споменува е економскиот. Овој аспект конкретно се однесува на уделот на дознаките во македонската економија. Иако дознаките значително придонесуваат кон подобрување на економската состојба на многу семејства, како што е објаснето во друг текст во ова заседание, неопходно е да се укаже дека не постои очигледна каузална врска помеѓу правото на глас на дијаспората и бројот на дознаки. Во македонскиот случај, ова лесно може да се согледа преку споредба на дознаките пред и по воведувањето на таканареченото дијаспорско гласање. Покрај тоа, многу земји со рекордно мал број на дознаки овозможуваат гласање вон државата. Во тој контекст, и економскиот аспект на дискусијата за правото на глас станува помалку релевантен.

И најпосле, третиот важен аспект во дискусијата е демократскиот, односно републиканскиот аспект. Во изминативе неколку години се бележи растечки тренд во светот на воведување можност за гласање во странство; така денес поголемиот број демократски земји ја има воведено оваа изборна можност. Во таа насока, прашањето дали државјаните кои се привремено во странство треба да гласаат е неспорно. Членот 22 од Уставот на Република Македонија јасно предвидува дека секоја граѓанка и граѓанин над 18 години има избирачко право, кое е еднакво, општо, тајно и непосредно. Ова секако ги вклучува и граѓаните, односно државјанките кои имаат „пријавено последно живеалиште во Република Македонија, a на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година“. Важно е да се напомене дека иако имаат право на државјанство на Република Македонија, како земја каде државјанство се добива според потекло, а не место на раѓање, генерациите иселеници кои никогаш немаат живеено во Македонија не можат да гласаат на избори. Ова е една од почестите грешни претпоставки во јавната дискусија на оваа тема. Со тоа, избирачко право всушност има само еден дел од дијаспората. Концептот на „дијаспора“ самиот по себе не е правен, туку идентитетски концепт и зависи исклучително од чувството на припадност кон таа заедница. Таквите заедници се широки, лабави и недефинирани, па може да опфаќаат и луѓе кои имаат одредено потекло и државјанство но никогаш и не ја посетиле земјата, како и луѓе кои воопшто немаат државјанство на таа земја.

Што е тогаш спорно околу гласањето во странство? Ако ги тргнеме настрана изборните нерегуларности забележани кај гласањето во странство досега, можеби најспорниот елемент е нееднаквоста на гласот во Македонија и во странство. Имено, од една страна, до неодамна постоеја три изборни единици вон Македонија: ИЕ7 (Европа и Африка), ИЕ8 (Северна и Јужна Америка) и ИЕ9 (Австралија и Азија) и шест во земјата. На изборите во 2014 во ИЕ9 доволно беа само 800 гласа за избор на пратеник, додека потребниот број на гласови за избор во шестата изборна единица на територијата на Македонија, каде одзивот беше најнизок, беше околу 7.000. Со измените на Изборниот законик кои произлегоа од Пржинскиот договор, ова значително се менува. Сега сите гласачи вон територијата на Македонија гласаат во една изборна единица (ИЕ7). Освен тоа, овојпат како и во останатите изборни единици, и во ИЕ7 ќе се применува пропорционален изборен модел. Со други зборови, овојпат и во дијаспората ќе се гласа за кандидатски листи на партии, а не за поединечни канидати. Со најновите измени, најнискиот неопходен број гласови за кандидатка од дијаспората да биде избрана за пратеничка е еднаков на најнискиот потребен број гласови за избран кандидат на територијата на Република Македонија на претходните избори. Во случајов, тој број е некаде околу 6.500 гласови. Овие измени овозможуваат делумна еднаквост на гласот.

Сепак, тоа што останува спорно е репрезентативноста. Ваквиот модел претпоставува, од една страна, одредена хомогеност на дијаспората и нејзините интереси, а од друга страна, врска помеѓу еден пратеник и електоратот распространет низ целиот свет. Интересно е што и покрај тоа што моделот нуди можност за надетничка кампања и позиционирање, кандидатите остануваат во таканаречените етнички кампови, каде македонските кандидати ја бараат довербата на етнички македонските иселеници, а албанските кандидати на етнички албанските иселеници.

Постојат најмалку два начини за целосно решавање на проблемот на еднаквоста на гласот, иако тие би го нужно решиле и проблемот на репресентативноста. Во рамките на постоечкиот модел на шест изборни едници во Македонија, најбезболниот и најправеден начин е интегрирање на гласовите од странство во изборните единици асоцирани со местото на живеење на гласачот пред напуштањето на земјата. Ова е нешто што го практикуваат голем број земји. Другиот начин е со можна промена на моделот во една изборна единица, како предлог кој често го слушаме во јавноста, со што нееднаквоста на гласот како проблем целосно се отстранува.

Посебна анализа е потребна за трошоците што ги наметнува гласањето во странство, како и ограничувањата поврзани со личното гласање, но тие две теми не се предмет на овој текст. Засега, останува во недела да видиме како ќе функционира новиот модел и дали дијаспората воопшто ќе успее да изгласа претставник. Но во секој случај, со постепеното еволуирање на изборниот модел за нашите сограѓанки и сограѓани кои живеат во странство, Македонија полека се обидува да го најде балансот помеѓу демократските и републикански вредности и мобилноста на нејзиното население во глобални рамки.

Кон идејата за дома во контекст на масовната иселеност: социолошки поглед

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Авторка: Ана Ацеска

 

Да имаш место кое лесно можеш да го наречеш дома не е само субјективно расудување или лично чувство, туку е тесно поврзано со политиките и дискурсите во еден општествен контекст. Во демократиите не постојат директни политики за тоа што е дома и како да се чувстуваш дома на одреден простор, но идеите за тоа се создаваат во целата јавна сфера, во медиумите, образованието, политиките поврзани со просторот и телото, партиските идеологии и пошироко. Кој може да припаѓа, а кој не во просторот што го викаме дома, кој и на каков начин има слобода некој друг простор надвор од границите на државата да го нарече дома и каков е односот меѓу човекот и местото во кое е роден, се пред сѐ политички прашања.

Во Македонија во последните години системски се наметна ставот дека човекот има дом, а со тоа и интегритет и достоинство, само ако живее во државата во која е роден. Дома се разбира како едно и единствено место кое некој “природно” или го има или го нема, и околу кое не се преговара, а дома и надвор од дома станааат дихотомии, спротивставености, црно-бели светови.

Оваа исклучително регресивна идеја за тоа што е дома посебно се однесува на дијаспората. Шестотини и триесет илјади лица, колку што брои македонската дијаспора според Светска банка, можеби секојдневно го дефинираат и редефинираат своето поимање за тоа каде е дома. А ние како општество сме целосно бесчувствителни кон тоа. На универзитетите и во истражувачките центри во Македонија ова не се истражува воопшто, а и литературните кругови многу малку зборуваат за тоа. Во јавната сфера, за дома се разговара само низ партиските идеологии и тоа епизодно, еднострано, секогаш низ лични и емотивни приказни, раскажани низ порталите на многу селективен начин. Само тие кои не заминале и само тие кои се вратиле да живеат во Македонија знаат што е дома, ви порачува Владата.

Тука е и проблемот. Од една страна, се наметна ставот дека иселениците се економски калкуланти кои не ја разбираат вредноста на дома, а со тоа немаат ни интегритет ни достоинство. Но, од друга страна, членовите на дијаспората без проблем се признаваат како луѓе со оформено чувство за дома кога е тоа потребно за партиски цели, пред избори, кога “правилно” гласаат.

Ова е и поширок проблем кој се однесува на политички наметнатото разбирање за врската помеѓу човекот и просторот од каде потекнува. Од една страна, нам ни се создава сликата дека сме европско општество, поврзано со светот, но од друга страна, сите оние кои не се родени кај нас – странците, мигрантите, туристите – се доживуваат како надвор од пејзажот на нашата дома. Ние како општество сѐ уште не знаеме како да размислуваме за странците кои живеат кај нас, на пример. Нив ги доживуваме најчесто како авантуристи, кои само поминуваат низ нашиот простор и не припаѓаат во нашите пејзажи. Во јавната сфера воопшто не се вреднува идејата да се доживуваат други простори како блиски, да се поврзуваме со различните од нас, да имаме пријатели или партнери кои зборуваат различен јазик или се родиле на некое друго поинакво место.

Тука некаде е и идејата за туристот која се наметна со т.н. проект Скопје 2014. Надлежните денес го оправдуваат изгледот на скопскиот плоштад со идејата дека тој како таков добро му служи на туристот. Но, во исто време, туристот не се признава како важен дел од плоштадот, како некој кој го менува плоштадот на некаков уникатен начин, како некој кој е тука со нас и ние сите заедно го делиме и го создаваме тој простор. Туристот се доживува како некој кој е дојден во сцената на плоштадот која ние ја поставуваме и режираме.

Начинот на кој ги доживувавме мигрантите кои поминуваа пеш низ нашата земја е уште еден пример. Нив ги гледавме како бездомници, кои загубиле буквално сѐ во животот. Тие навистина го имаа загубено домот во материјална и секаква друга смисла, имаа загубено многу свои блиски луѓе и многу повеќе од тоа. Но тоа што ние не успеавме да видиме е дека тие не ја загубиле целосно идејата или желбата за дома, не ги загубиле своите идеи, вредности и потреби да припаѓаат на некое место. Во многу земји во Европа за време на мигрантската криза се разви идејата дека мигрантите не смеат да се третираат како луѓе кои немаат ништо, туку се правеа обиди на нив да се гледа како луѓе кои се во процес на создавање на нови идеи за тоа што е дома, на кои треба да им се пристапи со похумани имиња и ознаки.

Истражувачите и теоретичарите во светот со децении повикуваат на проширување на идејата за дома. Тие бараат прогресивна идеја за дома, која не е ограничена на еден пејзаж, на едно име, или едно разбирање и која може постојано да се доградува и менува. Таа прогресивна идеја треба да го прифати и туристот и странецот и мигрантот не како случаен минувач, туку како дел од просторот, дел од дома. Ќе речете дека тоа е преголема цел за било кое општество денес. И така е. Но, ние не сме било кое општество. Ние имаме итен проблем: шестотини и триесет илјади раселени лица можеби секојдневно преговараат со себе и со другите за тоа каде е нивната дома, а исто толку остануваат да живеат во места во кои многу нивни соседи и роднини се иселени, меѓу празни куќи и спуштени ролетни. Како ли е да си дома во место во кое има толку многу иселени? Многу од нас денес се прашуваат истото, а ние немаме ни соодветен јазик, ниту разбирање за тоа.

Значењето на дијаспората за македонската економија

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Автор: Бранимир Јовановиќ

 

Шестотини и триесет илјади лица. Толку изнесува македонската дијаспора според проценките на Светска банка, направени на база на податоци од повеќе од илјада пописи во светот. Тоа е околу 30% од официјалната популација на Македонија и е една од највисоките стапки на миграција во Источна Европа, иако одредени балкански земји имаат стапки и од 45% од населението (Графикон 1).

Графикон 1 – Стапки на миграција во земјите од Источна Европа во 2013 година

(% од популацијата)

 

brane1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Најмногу македонски иселеници има во Германија (114 илјади), па во САД (90 илјади), па во Турција (83 илјади). Во Италија има 69 илјади, во Швајцарија 58 илјади, а во Австралија 53 илјади (Графикон 2).

Графикон 2 – Земји со најмногу македонски иселеници (илјади лица)

brane2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Овие 630 илјади иселени лица во 2015 година пратиле во Македонија 300 милиони американски долари, што е околу 3% од бруто домашниот производ. Тоа е повеќе од странските директни инвестиции кои влегле во Македонија истата година, кои изнесувале околу 200 милиони долари. Всушност, парите кои македонските иселениците ги праќаат постојано ги надминуваат странските инвестиции во Македонија. Во последните 6 години, во Македонија влегле вкупно 2 милијарди долари странски инвестиции, а 2.6 милијарди долари дознаки од странство (Графикон 3). Треба да се нагласи и дека овие податоци за дознаките се всушност конзервативната проценка, т.е. се однесуваат на парите кои влегуваат во Македонија преку официјалните канали (банки, агенции за трансфер на пари и сл.). Доколку се земат и странските девизи кои се разменуваат во менувачниците во Македонија, проценките за дознаките достигнуваат и до 2 милијарди долари годишно.

Графикон 3 – Странски инвестиции и дознаки кои влегуваат во Македонија, 2009-2015 (милиони САД долари)

brane3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

За разлика од странските директни инвестиции, за дознаките не се потребни владини реклами, роуд шоуа, економски промотори, министри за странски инвестиции, даночни ослободувања и бројни други поволности.

За разлика од странските директни инвестиции кои директно ги помагаат оние десетина илјади семејства на луѓето кои се вработени во нив, дознаките од странство директно помагаат околу 120.000 домаќинства, затоа што околу 21% од македонските домаќинства примаат дознаки од странство. Во просек, овие семејства примаат околу 2000 евра годишно по основ на дознаки од странство, што е околу една половина од нивните вкупни примања.

Најголем дел од дознаките се трошат за тековна потрошувачка (48%) и за инвестирање во живеалиште (16%). За здравство се користат 8%, а за образование 6%. Со други зборови, 80% од овие пари се трошат за задоволување на најосновните потреби на домаќинствата (Графикон 4).

Графикон 4 – На што се користат дознаките од странство (%)

 

brane5

 

 

 

 

 

 

 

 

Колку се значајни дознаките за „социјалата“ може да се согледа и од овие податоци. Тие ја намалуваат сиромаштијата за 3,5 процентни поени, а Џини коефициентот за доходот на домаќинствата за 2,5 процентни поени. Овие ефекти се всушност посилни од ефектите на државните социјални трансфери. На пример, според Државниот завод за статистика, социјалните трансфери ја намалуваат сиромаштијата во Македонија за само 2 процентни поени.

Освен за сиромаштијата и нееднаквоста, дознаките од странство се многу значајни и за макроекономската стабилност во Македонија. Тие покриваат значаен дел од трговскиот дефицит и обезбедуваат прилив на девизни средства кои се неопходни за зачувување на режимот на фиксен девизен курс.

Затоа, може слободно да се каже дека македонската дијаспора е од витално значење за македонската економија. Без неа, состојбата на македонската економија би била далеку полоша. Сепак, дали ова значи дека иселениците треба да гласаат на избори е сосема друго прашање. Прашање за друг текст.

 

Појаснувања, проблеми и препораки за гласањето во дијаспората

Дел од виртуелното заседание „Политика на далечина: Предизборни осврти на „дијаспората““. Автор: Златко Димитриоски

 

Гласањето на граѓаните кои се на привремена работа или престојуваат во странство, т.н. гласање на дијаспората, за првпат беше воведено со измените на Изборниот законик од 2008 година, а за првпат се спроведе на парламентарните избори во 2011 година. Дијаспората на гласачките места во странство може да гласа на парламентарни и претседателски избори, а оние граѓани кои имаат живеалиште во Република Македонија (РМ), односно лична карта, може да гласаат и на локални избори, доколку на изборниот ден се наоѓаат во Македонија.

Според Изборниот законик, правото на глас им е овозможено на сите граѓани кои на денот на изборите привремено престојуваат во странство повеќе од три месеци или се на привремена работа или престој во странство повеќе од една година. Овие лица се запишуваат во посебен извод од Избирачкиот список, според нивното последно живеалиште во РМ пред заминувањето во странство. Ова значи дека правото на запишување во Избирачкиот список треба да се однесува само на првата генерација иселеници, имајќи предвид дека нивните потомци никогаш не би имале регистрирано живеалиште во РМ и соодветно на тоа, не би можеле да бидат запишани во Избирачкиот список. Истовремено, важно е да се нагласи дека според моменталната правна рамка, времето на престој во странство не е ограничувачки услов за остварување на избирачкото право, како што е тоа во други држави, како на пример Германија, Велика Британија и Канада.

Во однос на начинот на гласање, гласањето е лично, во дипломатско-конзуларните претставништва (ДКП) на РМ и конзуларните канцеларии. Ова решение го доведе во прашање правото на еднаков пристап до гласачкото место, имајќи ја предвид слабо развиената дипломатска мрежа на РМ, особено во Јужна Америка, Африка и Азија. Дополнително, согласно нивните надлежности, дел од ДКП-ата беа или се задолжени за покривање и на други држави, а најиндикативeн пример за ова беше ДКП во Виена кое до изборите во 2014 година беше задолжено и за Јапонија.

Од воведувањето, гласањето во странство не претрпи измени, со исклучок на изборниот модел, кој не е предмет на оваа анализа.

Што се однесува до вкупниот број на лица кои се наоѓаат на посебниот извод од Избирачкиот список за гласање во странство, тој во април 2012 изнесуваше 81.304 избирачи, на изборите во 2014 беше 83.508, а пред одржувањето на овие избори изнесува 76.721 избирачи.

Интересно е да се споредат овие бројки со официјалната бројка на државјани на РМ и проценката за бројот на жители на Државниот завод за статистика. Имено, Државната изборна комисија на својата 40-та седница одржана на 10.05.2016 објави дека бројот на државјани на РМ изнесува 2.464.266, додека пак бројот на населението на РМ на 31.12.2015, според процената на Државниот завод за статистика, изнесувал 2.071.278 жители. Доколку се одземе овој број од бројот на државјани, се доаѓа до бројка од околу 390.000 лица кои престојуваат во странство и тоа во моментов е единствената процена што може да се направи во однос на бројот на иселени граѓани, според официјалните податоци. 76.721 граѓани се официјално пријавени дека престојуваат во странство, што значи дека останатите околу 315.000 лица не се регистрирани дека престојуваат во странство.

Ова нѐ доведува до прашањето како овие лица се пријавуваат и како се евидентираат од страна на надлежните органи.

Согласно Законот за пријавување на живеалиштето и престојувалиштето, граѓанинот кој има намера да престојува во странство повеќе од 3 месеци, должен е да се пријави во Министерството за внатрешни работи, на граничниот премин или во ДКП на РМ во таа земја. Сепак, имајќи предвид дека ова е оставено на волјата на граѓаните, невозможно е да се утврди дали сите граѓани кои се отселиле во странство се пријавиле, што се гледа и од бројките погоре. Ова се потврди и практично при пријавувањето за гласање во странство за овие избори, каде согласно извештајот на ДИК, 11.745 од 20.591 граѓани се граѓани кои претходно не биле пријавени дека престојуваат во странство.

Сегашниот начин на евидентирање на граѓаните кои престојуваат во странство во Избирачкиот список (според нивното последно пријавено живеалиште во РМ) многу лесно може да доведе до негова неажурност. На пример, кога на адресата на која живеело некое лице кое се преселило во странство ќе се насели некој друг, на таа адреса ќе бидат запишани и тој што се отселил и тој што дошол да живее на таа адреса.

Тука исто така постои и проблемот на запишување на адресата во пасошите на оние граѓани во странство на кои тоа им е единствен документ за идентификација во РМ. Имено, во некои пасоши стои адресата од странство, а во други адресата од РМ на која лицето имало последно живеалиште пред да замине во странство. Овој проблем се појави на локалните избори во 2013, имајќи предвид дека за да може да гласа на локални избори гласачот мора да има живеалиште на територијата на соодветната општина. Во првиот изборен круг на гласачките места се појавија граѓани кои се идентификуваа со македонски пасош во кој како место на живеење беше наведена Република Албанија, по што ДИК донесе заклучок за вториот круг да не се дозволи гласање на лица со пасоши во кои не е наведена адреса на живеење во РМ. Со оглед на тоа дека лица од Република Албанија гласаа и во вториот изборен круг и прегласувањето, тоа не беше можно да го направат без да извадат лични карти помеѓу двата изборни круга, имајќи го предвид заклучокот на ДИК.

Од сето погоре наведено може да се заклучи дека во иднина треба да се размислува за промена на начинот на гласање (по пошта или електронски), како и за начинот на пријавување и евидентирање на граѓаните кои се отселиле во странство, при што можеби би било добро да се направи дистинкција помеѓу две категории: лица кои трајно се отселиле и лица кои само привремено престојуваат во странство. Првата категорија граѓани би биле запишани во Избирачкиот список без последно живеалиште и би имале право да гласаат само во странство (на претседателски и парламентарни избори), додека втората категорија граѓани би можеле тоа да го направат и во странство и во РМ (на сите видови избори). На тој начин би се избегнале проблемите со последното живеалиште, како и со различното запишување на адресата во пасошите на граѓаните кои престојуваат во странство.