Архива за категоријата: Состојбата на демократијата

24 декември

Прво редовно заседание: Во каква состојба е демократијата во Македонија?

Иако не постои единствена дефиниција за демократијата како облик на владеење, квантитативните мерења без исклучок ги опфаќаат карактеристиките на изборниот процес. Истите често се проширени да опфатат и карактеристики како политички плурализам, поделба на власта, независност на судството, владеење на правото, слобода на говорот, слобода на медиумите, граѓанско општество, како и човекови и малцински права. Според повеќето достапни квантитативни анализи, демократијата во Македонија во последните години назадува. Со оглед на неможноста реалноста целосно да се претстави низ квантитативни индикатори, целта на оваа дискусија е да даде квалитативен осврт на некои аспекти на демократијата во земјата.

Во очи годишнината од 24 декември, денот кога во 2012 опозицијата и новинарите беа насилно исфрлени од Собранието на Република Македонија, а Уставот прекршен, ова виртуелно заседание донесува четири осврти на состојбата на демократијата во земјата:

фото: Алфа ТВ

„Народот е нашата сила“: дали некои животни се поеднакви од другите на македонската фарма?

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Елена Б. Ставревска

Она што дефиницијата на „демократија“ како облик на државно уредување каде суверената власт му припаѓа на народот, односно мнозинството, не го појаснува е позицијата и улогата на делот од народот вон мнозинството. Изразувајќи сомнеж во апсолутна власт концентрирана во рацете на мнозинството, Алексис де Токвил уште во 1835 во „Демократијата во Америка“пишува за ризикот од таканаречена тиранија на мнозинството. „Ако се признае дека човек со апсолутна власт може да ја злоупотреби таа моќ напакостувајќи им на неговите противници, зошто не би било и мнозинството подложно на истиот суд?“ прашува де Токвил. Имено, повеќето функционални демократии денес имаат различни механизми за заштита на малцинствата, биле тие идеолошки, културолошки или малцинства од некој друг вид. Во случајот на Република Македонија, која е со Уставот дефинирана како демократска држава, со години разноразни политики се оправдувани преку гласот на мнозинството дискутабилно претставен во форма на демократски легитимитет. Меѓутоа, праксата неспорно покажува постоење на тиранија на мнозинството.

Од една страна, во последните неколку години слободата на изразување и независност на медиумите во земјата е во постојан пад, за што говори и рангирањето од страна на „Репортери без граници“, според кои во 2009 година Македонија беше на 34-то место, а во 2014 е на 123-то место. Забелешките во речиси сите меѓународни извештаи се однесуваат на затворањето и притисоците врз медиумите кои не се блиски до власта, но и на општата клима на автоцензура заради страв од можни тужби за клевета и високи парични казни во услови на партизирано судство. Во тој поглед, постои агресивно маргинализирање на неистомислениците.

Од друга страна, тиранија на мнозинството постои и во однос на парламентарната опозиција. Тешко е да се најде посимболично олицетворение на ваквата тиранија од случувањата на 24 декември 2012. Но дури и денес, а во контекст на непризнавањето на априлските избори од страна на СДСМ и враќањето на мандатите, Парламентот функционира без опозиција. Неспорејќи дека за решавање на политичката криза се потребни напори и од власта и од опозицијата, она што загрижува е инсистирањето на парламентарното мнозинство на усвојување на низа уставни измени, без оглед на кризата и невклученоста на идеолошкото малцинство во овој процес.

Најпосле, гледано низ призмата на различните демократски алатки замислени како можни корективи на власта, меѓу кои и јавната дискусија, истите во Македонија се сведени на церемонијални собири на истомисленици. Од речиси 9-годишното непостоење на какво било јавно соочување на Премиерот со лидерите на опозицијата, до трагикомично несреќно наречената „јавна“ дебата зад затворени врати во Министерството на образование и наука по повод измените на Законот за високото образование, властодршците одбиваат воопшто да се изложат на она што според нивните сфаќања се мислења на малцинството. Во ретките случаи кога тоа се случува, како што е примерот со студентските протести, свесно затвораат очи пред различните мислења, повторно повикувајќи се на нивниот наводен демократски легитимитет заснован врз изборот на мнозинството гласачи.

Историски гледано, денешната идеолошка тиранија е особено парадоксална и шизофренична во контекст на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ, партија која е гласен застапник на наратив со кој се осудува тиранијата врз малцинството кое се залагало за поголема самостојност на Републиката во услови на владеење на пројугословенско мнозинство во пост-асномска Македонија.

Време e конечно да го деконструираме митот дека гласот на мнозинството, кој иако е неопходен, е доволен услов за владеењето да биде демократско. Ако ги наречеме нештата според нивното вистинско име, денешна Македонија е во најдобар случај оклократија или народски кажано – толпократија, односно владеење на толпата. Во најлош и многу пореален случај, ова е клептократија, во која сите животни се еднакви, но блиските на македонскиот Наполеон се сепак многу поеднакви од другите.

 

Други текстови на ова заседание:

„Рибата смрди од главата“: политичките елити и колапсот на македонската демократија

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Анастас Вангели

Кога зборуваме за демократијата во Македонија, не зборуваме за процес на дијагноза, туку за аутопсија, зошто во Македонија сѐ што некогаш можело да се нарече демократија, денес е мртво.

Релативно консолидирана демократија е состојба која подразбира (1) балансирана поделба на ресурсите помеѓу (2) релативно репрезентативни политички елити, (3) кои се натпреваруваат институционално, следејќи однапред договорени правила и принципи (оваа дефиниција е базирана на теоријата на елити, пр. Higley & Burton 2006; Gel’man 2008; Best & Higley 2010). Дополнителен услов е политичките елити да се релативно квалификувани и доблесни за да раководат со општеството. Македонија во моментов не исполнува ниту еден од овие критериуми.

  1. Една од карактеристиките на владеењето на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ во последните осум, односно шест години е тоа што нивните лидерства акумулираа огромен капитал (политички и финансиски) преку „запоседнување“ на државата и општеството – апсолутна доминација во сите бранши на власта, контрола (или ортаклук) со економските гиганти, и контролира на најголемиот дел од медиумите. Овој капитал во најголема мера не е новосоздаден, туку одземен од останатите политички, економски и општествени актери и прераспределен по линија на политичка припадност. Затоа сите други актери, па дури и некогаш големиот СДСМ, денес се очајни и немоќни во споредба со оваа власт.
  2. Интересно би било да се направи длабинско истражување во врска со факторите за поддршка на владејачката коалиција од страна на граѓаните. Освен довербата (и недостатокот на адекватна опозициска алтернатива), веројатно голем дел од граѓаните својата политичка лојалност ја врамуваат како економска трансакција – каде што добивката варира од еднократен паричен надомест за глас, до потенцијално вработување и бенефиции на подолг рок. За да говориме за вистински претставнички и легитимен модел, треба да постои нормативно оправдување на врските на политичка моќ, односно граѓаните да даваат вистинска поддршка, која ќе биде условена од нивната визија за јавното добро – а тешко е тоа да се очекува од осиромашен народ, но и во култура на „аморален фамилизам“. Сепак, освен имплицитната економска условеност, граѓаните неретко се соочуваат со експлицитни притисоци и уцени (во јавната администрација, или кај личности кои директно зависат од јавните услуги).
  3. Политичкиот натпревар во Македонија денес е далеку од институционализиран, регулиран, транспарентен и честопати има белези на валкана игра. Во Македонија постои случај на автократска драматургија која успева воедно да даде слика на некаков квази-демократски процес на сцената, но во исто време и да даде на знаење дека вистинската игра се одвива зад кулисите. Вистинската моќ не е сконцентрирана во институциите, туку во Партијата на власт; политичките опоненти се исфрлаат од натпреварот по потреба (а средства не се бираат: лустрација, или полициска интервенција како на 24 декември 2012 – или помеки варијанти како јавна дискредитација во контролираните медиуми); а постојат и докази за фалсификување на изборите (пример: гласачите од Пустец).

Нашава дебата за демократијата доаѓа во момент кога во светот се бие битка околу нормативната исправност на концептот на претставничката демократија. Мисловен експеримент: условно да прифатиме дека во светот постојат автократски модели кои се легитимни, имаат добар перформанс и ги прават граѓаните среќни. Да речеме дека за сиромашни земји во развој таков модел е поприфатлив. Можеби Македонија треба да се фокусира повеќе на социо-економски развој, отколку на градење силна демократија? Она што е погубно е фактот што моменталната владејачка класа потфрла дури и полошо и на тоа поле. Македонија има сериозен проблем со раслојувањето и нееднаквоста. Има структурна невработеност и младите поради тоа ја напуштаат земјата.  Не постои визија за економски развој кој не би се базирал на надворешни инвестиции од кои на крајот пак ќе профитираат најбогатите, на грбот на ефтината работна сила. А на крајот на краиштата, Македонија се соочува со генерална неспособност за справување со основните човечки проблеми (во најбуквална смисла: здравствена заштита), а за многу од нив нема ни когнитивен капацитет (како на пример за заштита на животната средина). Главната причина за тоа е што Македонија е раководена од тесна владејачка структура чија главна цел е сопствена репродукција и задржување на моќта на што подолг рок по секоја цена, што не е само недемократски, туку и во голема мера – нечовечки.

 

Други текстови на ова заседание:

Дали корените на денешната феудална демократија се наоѓаат во „феудалниот социјализам“?

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Љубица Спасковска

Оваа година се одбележуваат дваесет и пет години од падот на Берлинскиот ѕид и со тоа и почетокот на падот на советскиот, источно-европскиот и југословенскиот социјализам. После четвртина век од радикалните политички и општествено-економски промени кои југословенскиот „плурализам на самоуправни интереси„ и пазарниот социјализам го заменија со новата „либерална утопија,“ етно-национализам, де-секуларизација и сомнителна приватизација на општествената сопственост, повелкувањето на неколку паралели и критичко промислување и споредба на сегашниот со моментот пред две ипол децении би ни помогнало не само да го согледаме актуелниот контекст вон некои политички/медиумски наметнати рамки, туку и да трасираме патеки за иден, поодржлив развој.

Во годишниот извештај за човекови права на американскиот Стејт департмент за Македонија за 2013 година се подвлекува дека „Членството во партија од владеачката коалиција сѐ повеќе претставува услов за вработување во државната администрација.“ Извештајот понатаму посочува дека „Најкритичен проблем на човековите права беше неуспехот на владата целосно да го почитува владеењето на правото, вклучително преку мешање на државните и партиските активности, мешање во судството и медиумите, и селективно гонење на политичките противници, како и значителни нивоа на корупцијата во владата и неказнивост на полицијата. „Иако честопати се посочува дека ваквата политичка култура е резултат на авторитарното наследство и еднопартискиот политички систем од 1945 до 1991, податоците всушност говорат за многу подраматично назадување. Имено, спротивно на широко прифатениот наратив дека и за време на социјализмот вработувањето и напредувањето биле привилегија на „подобните“ и на партиските членови, според податоците од Статистичкиот годишник на Југославија од 1985, во 1984 година Сојузот на комунисти на Југославија (СКЈ) броел 2,041,270 членови, односно околу 9% од вкупното население во целата федерација. 32% (649,428) од членовите биле помлади од 28 години, а само за една година, во 1985 бројот на млади членови во СКЈ паднал на 504,368 (23%), што всушност потврдува еден обратен процес од оној чиишто сведоци сме денес – имено, дека огромен број на млади се зачленуваат во владејачката партија само за да добијат било какво вработување. Така, „недоволната одвоеност помеѓу државните и партиските активности и притисокот врз вработените во јавната администрација да ја поддржуваат владејачката коалиција“ останува рак-рана на македонската демократија, односно на систем што сѐ повеќе поприма обележја на нешто што би можело да се нарече „авторитарен консоцијализам.“

Во студијата насловена Отворени граници, неврзаност и политичката еволуција на Југославија објавена во 1987 година, американскиот професор Вилијам Цимерман за да го опише постоечкиот политички и уставен систем во СФРЈ ја воведува синтагмата „консоцијална авторитарност“ (consociational authoritarianism). Две години подоцна, студијата Југославија во криза, пак, говори за „феудален социјализам.“ Доцниот социјалистички период во којшто локалните, етнички поделени политички елити ја монополизираат и злоупотребуваат власта е точката во којашто многумина научници и странски аналитичари во осумдесетите години, а и подоцна, ја посочуваат клучната причина за југословенската криза. Македонската „феудална демократија“ кадешто отсуството на граѓанскиот принцип во политичкиот живот е помножено со тотална партизација на општеството и огромен јаз помеѓу најбогатите и најсиромашните граѓани, инаку типичен за земјите од „третиот свет,“ во таа смисла е назадување (дури и) во однос на доцниот социјалистички период.

 

Други текстови на ова заседание:

Од еднопартиски систем, преку демократија до етнократија: случајот Македонија

Дел од виртуелното заседание „Во каква состојба е демократијата во Македонија?“ Автор: Горан Јанев

Првите повеќепартиски избори во Македонија се одвиваа додека републиката сѐ уште беше дел од федерацијата. Tазе формираната ВМРО-ДПМНЕ во предизборието предложи да се побара од македонските сограѓани етнички Албанци да потпишат документ со кој ќе ја прокламираат својата лојалност кон Република Македонија. Допирајќи го најниското ниво на политичка комуникација овој повик за атавистичко примитивно трибалистичко приклонување сепак успеа да мобилизира значителен дел од македонскиот електорат. Таа партија неколку дена подоцна ја доби најголемата поддршка кај гласачите освојувајќи 38 мандати од 120 можни, иако не успеа да формира влада. Речиси цела декада владееа реформираните комунисти и не успеаа да дефинираат инклузивни политики на отворен и искрен мултикултурализам, туку играа помеѓу популизмот и задскриениот национализам. Така се остави доволно простор да порадикалните националисти ја засилат својата позиција и во 1998 ВМРО-ДПМНЕ за прв пат успева да ја освои власта.

Среде првиот мандат на македонската националистичка опција, зад привидот на борба за поголеми политички и социо-економски права на Албанците во Македонија беа убиени преку 70 припадници на воените и полициските сили. По потпишаното примирје, тие што ги формираа и раководеа вооружените единици на етничките Албанци се трансформираа во политичка партија и повеќе од десет години ги добиваат сите избори кај албанскиот електорат. Заедно со партијата која се бори за македонските национални идеали ја делат власта веќе 6 години по ред. Во 2006 ВМРО ДПМНЕ се враќа триумфално на власт и убедливо ги добива сите избори до денес.

Сумирајќи ги изборните резултати од независноста до денес може да се заклучи дека етнонационалистичката мобилизација се етаблира како најсилно и најсигурно политичко орудие. Последиците од тоа се воспоставување на етнократски поредок во кој етничката припадност е примарниот детерминатор на општествена мобилност и е основен одредник на општествено диференцирање и идентификација. Денес во Македонија растат генерации кои лојалноста кон државата не ја потпишуваат, но лојалноста кон своите етнички групи секојдневно мораат да ја докажуваат.

Политичката мобилизација на етницитетот започна уште пред да се стекне независноста. Корените ги влече во воспоставениот општествен поредок кој ја премолчуваше етничката стратификација уште во социјализмот во периодот на изградба на македонската нација и националните институции. Денес етничката политичка мобилизација е потполна и сосема успешно спроведена. Етнократскиот поредок беше дефинитивно воспоставен вонпарламентарно со составувањето и потпишувањето на Охридскиот рамковен договор под силен меѓународен притисок, за подоцна да биде само аминуван од собраниските пратеници. По осум години заедничко владеење на двете крајно спротивставени политички опции етнократското уредување денес го досега својот зенит и добива обележја на режим. Режим во кој етничката припадност му одредува на поединецот образовни, професионални, политички, културни, верски, медиумски, спортски и какви се не полиња и сфери на делување и опстојување кои се етнички дефинирани и детерминирани.

Речиси целосната контрола врз јавната сфера и јавниот простор е насочена кон продлабочување на меѓуетничкиот јаз кој се шири до евентуална идна непремостливост. Сегреграцијата во образованието на сите нивоа ги носи плодовите на неразбирање и непознавање. Одамна се премина од уживањето на религиозните права во секуларно општество кон инструментализација на верските поделби за цементирање на етничката раздвоеност. Медиумскиот простор, културните манифестации, па и забавните содржини се сосема издвоени, или приспоени кон пошироките јазично-културни екумени. Јавниот простор е симболички пребоен и преуреден за да ги отсликува и одбележува етничките територии, па и сред градското ткиво.

Во етнократскиот поредок, во атмосфера на непријателство и анимозитет, демократијата е сведена на право на избор на порадикалните и поубедливите бранители на етничките групи. Манипулацијата со етницитетот го достига својот врв и примитивниот трибализам обоен како етнонационализам е политички императив одобрен од сообразно категоризираните маси. Етницизираните граѓани се заслепени за низата пропусти и намерни политики кои ги сведуваат на ефтина и зависна работна сила која во услови на крајна социјална неизвесност практично “моли“ да биде експлоатирана за да си обезбеди минимум егзистенција.

Можеме со сигурност да тврдиме дека најуспешниот колонијален механизам за управување со неосвестени граѓани е сосема успешно спроведен. Македонија денес е сведена на загноено ткиво од никогаш зараснатите рани од нерешеното Македонско Прашање. Затоа на крај, да се осврнеме накусо и на уделот на меѓународната заедница во развивањето на етнократијата во Македонија. Овие релации, покрај посредувањето и наметнувањето на политичкиот систем кој се базира на премисите на етницитет и ги реификува и востановува како основни политички категории, можеби се најдобро илустрирани од нерамноправниот однос кон Македонија и нејзините граѓани. Доколку прифатиме дека прашањето на името на земјата, кое инаку е без преседан во меѓународната пракса, е одлучувачкиот фактор за одбивањето на членство во ЕУ и во НАТО, како тогаш овие мултилатерални тела би го објасниле игнорирањето на одлуката на Меѓународниот Суд за кршењето на привремената спогодба помеѓу Македонија и Грција за непопречување прием под наметнатата привремена референца за нашата земја? Притоа, прашањето за одговорноста за спроведување на одлуката не е повеќе кај нашиот јужен сосед туку до овие две тела директно.

Сепак, да ги оставиме настрана туѓите интереси или незаинтересираност и да се позанимаваме со себе, што и е приоритетна мисија. Потребна е смелост да ги надраснеме етничките поделби и да изградиме демократско општество во кое нема да има потреба да се срамиме од своите деца кога ќе треба да им објасниме зошто сме дозволиле да поминат толку години пред да престанеме да ги негуваме омразата и примитивниот етнонационализам како врвни демократски и општествени дострели.

 

Други текстови на ова заседание: