Архива за категоријата: Колумни

Borjan

Македонската празна демократија

Текстот првично и интегрално беше објавен на англиски јазик за New Eastern Europe на 2 јуни 2015 година. Автор: Борјан Ѓузелов

Во 1997 Фаред Закарија во својот познат есеј „Подемот на илибералната демократија“ забележа дека слободните и фер избори не секогаш се доволен предуслов за воспоставување на моделот на либерална демократија кој постои во развиените западни држави. Наспроти тоа, тој истакна дека повеќепартиските избори во некои од демократиите во развој може да дадат легитимитет на нова генерација на автократски и корумпирани политичари кои што не ги почитуваат основните либерални вредности на поделба на власта, владеење на правото, почитување на човековите права и така натаму.

Денес Македонија е типичен пример за хибридна, илиберална, односно ограничена демократија. За првпат избран во 2006 година, премиерот Никола Груевски, со својата реформирана ВМРО-ДПМНЕ понуди ентузијастичка програма за реформи наречена „Преродба“. Во следните неколку години, неговиот нов технократски пристап кој иницијално требаше да придонесе кон еконономски раст и вработувања, всушност креираше „политички левијатан“, каде што слично како во социјализмот, државата повторно беше изедначена со партијата. Имено, одлуките за вработување во јавниот сектор и дистрибуцијата на јавни ресурси беа арбитрарно контролирани од страна на највисоките партиски функционери, надзорните органи и судството беа злоупотребувани за пресметка со политичките непријатели, додека медиумите беа ставени под директна контрола на владејачката партија.

Оттогаш наваму, во последните девет години, Груевски и неговата ВМРО-ДПМНЕ успеаја да воспостават стабилна база на јавна поддршка којашто им обезбеди победи на сите изборни циклуси во меѓувреме. Оваа поддршка, покрај вообичаените демократски причини, во голема мера се базираше и на неколку исклучително авторитарни и илиберални особини на власта.

Имено, уште од почетокот на владеењето на Груевски, неговиот микроменаџмент на јавните институции и ресурси, како и нивната злоупотреба за партиски интереси креираше распространет клиентелизам каде што граѓаните беа условени да ја подржуваат партијата како услов да добијат вработување или пак да ја задржат својата работа во јавниот сектор. Исто така, бизнисите кои што не беа блиски до партијата се соочуваа со нефер конкуренција: јавните набавки беа исто така под влијание на партијата, додека пак инспекцискиот надзор имаше селективен пристап и беше особено агресивен кон фирмите кои не се блиски до партијата.

Дополнително, речиси целиот медиумски пазар стана доминиран од владејачката партија, бидејќи медиумските сопственици беа поткупени со големите средства за јавно рекламирање на проектите на Владата и другите бизнис привилегии кои доаѓаа со блискоста до партијата. Така на пример, главните медиуми не известуваа за можните корупциски афери на власта, но секогаш беа изразено непријателски настроени кон опозицијата или кон оние кои ја критикуваат власта, етикетирајќи ги како предавници и странски платеници, односно непријатели на нацијата. Истовремено, преостанатите критички медиуми и новинари се соочија со големи политички притисоци и беа приморани да исплатат големи суми по основ на пресуди за клевета, што пак ги натера да се самоцензурираат.

Конечно, симболичкиот национализам го достигна својот врв преку редефинирање на македонската историја и контраверзниот проект Скопје 2014, кој целосно го промени описот на македонскиот главен град.

Во меѓувреме, во деветте години додека ВМРО–ДПМНЕ ја развиваше својата илиберална демократија, опозицијата беше слаба и не успеваше да ја врати довербата на граѓаните, ниту пак да ја ограничи моќта на Груевски. Пред три месеци, опозицијата го објави огромниот скандал со прислушувањето во кој, според нејзиниот лидер Зоран Заев, Управата за безбедност и контраразузнавање неовластено прислушувала разговори на повеќе од 20.000 граѓани. Покрај многуте нелегално прислушувани разговори се и разговорите на највисоките државни функционери и министри, чијашто содржина ги потврди претходните сомневања за злоупотреба на јавните ресурси и институции за партиски интереси. Досега, со 35-те рунди на објавени материјали се потврдија претходно опишаните сомневања: Груевски и неговите најблиски соработници редовно ги злоупотребувале институциите на извршната, парламентарната и судската власт за остварување на сопствени, односно партиски интереси.

Иако многумина очекуваа дека скандалот ќе испровоцира голема граѓанска реакција и оставка на Владата, ниту едното, ниту другото не се случи. Сепак, овој скандал имаше значајно влијание врз целосниот политички контекст и ја мобилизираше опозицијата и граѓанското општество против власта.

Како резултат на многубројните протести, а најмногу на притисокот на меѓународната заедница, тројца од клучните соработници на Груевски дадоа оставки: братучедот на Груевски и Директор на агенцијата за безбедност и контраразузнавање Сашо Мијалков, Министерската за внатрешни работи, Гордана Јанкулоска и Министерот за транспорт и врски, Миле Јанакиески.

Исто така, Груевски и Заев започнаа преговори коишто се поддржани од меѓународната заедница и за кои многумина веруваат дека ќе бидат почеток на решението на кризата. Иако никој не знае што точно се дискутира зад затворени врати, изледа дека единствено решение кое би можело да ги ослободи институциите од нивната узурпација од страна на владејачката партија е воспоставувањето на преодна или техничка влада.

Имено, доколку правосудството и обвинителството се сѐ уште контролирани од Груевски и неговите најблиски соработници, како што можеше да се забележи во објавените снимки, тогаш овие институции нема да бидат во можност да ги истражат сомнежите за злоупотреби и да ги гонат функционерите на владејачката партија. Оттука, сѐ додека Груевски е премиер, институциите ќе продолжат да бидат дел од проблемот и нема да може да станат дел од решението.

Во меѓувреме Груевски и ВМРО-ДМПНЕ сѐ уште цврсто ги држат работите во свои раце: се организираат контрапротести, провладините медиуми шират агресивна пропаганда против опозицијата, додека пак опозицискиот лидер Заев сѐ уште се соочува со неколку кривични пријави за државен удар и корупција.

Оттука, концентрацијата на моќ во ВМРО-ДМПНЕ го прави решението на проблемот тешко изводливо. Објавените разговори покажаа дека институциите го немаат ниту минималниот интегритет и непристрасност, па затоа дури и изборната поддршка која со години ја добиваше ВМРО-ДМПНЕ сега е под знак прашалник, бидејќи сите тие избори беа организирани од институции чијшто кредибилитет, сега после објавените разговори, е целосно поткопан. Имено, какви било идни избори организирани во вакви услови на „зграпчена држава“ и узурпирани институции од страна на владејачката партија ќе го немаат потребниот кредибилитет да обезбедат еднаков терен за политички натпревар, ниту пак демократски легитимитет за избраните претставници.

Затоа денес дури и терминот илиберална демократија, дефиниран од страна на Закарија, се чини несоодветен бидејќи евентуални идни избори организирани од страна на сегашните узурпирани институции ќе бидат со право оспорени од страна на опозицијата. Она што сега го имаме во Македонија е демократија без основните демократски вредности – одговорна и отчетна влада, систем на проверки и рамнотежа (checks and balances), владеење на правото и слобода на изразување. Овие вредности ја обезбедуваат содржината на демократијата. Без оваа содржина, македонската демократија во моментов е празна демократија: иако избрана на избори, власта го нема потребниот легитимитет да продолжи демократски да ја раководи државата.

 

Фотографија: Радован Вујовиќ

photo: Nebojša Gelevski

Македонија: Анатомија на криза

Текстот првично и интегрално беше објавен на openDemocracy на 12 јуни. Автор: Елена Б. Ставревска

Од Русија на Путин, до Турција на Ердоган, Унгарија на Орбан, Србија на Вучиќ и Македонија на Груевски, новите авторитарни режими глумат демократија организирајќи повеќепартиски избори, имитирајќи демократски институции и усвојувајќи демократски јазик. За разлика од старите авторитарни режими, овие властодршци немаат потреба да користат насилство за да се одржат на власт. Наместо тоа, тие владеат преку контрола на информациите и манипулација на верувањата, како и развивање на неопатримонијални и неопребендални економски системи. Една неодамнешна студија на ваквите режими идентификува четири тактики кои обично се користат за одржување на власт: кооптација, цензура, пропаганда и репресија. Особено е важно што студијата укажува на тоа дека режимот е подготвен да употреби репресија, односно насилство против јавноста, само кога масовните верувања не можат да се манипулираат со првите три тактики. Неодамна имаше навестување за токму таков потег во Македонија.

Земјата се соочува со скандал поврзан со масовно прислушување од почетокот на февруари, кога најголемата опозициска партија почна јавно да претставува материјали кои укажуваат на целосно „заробување“ на државата, односно state capture. На 5 мај, нов сет објавени прислушувани материјали содржеше наводни докази за истиот случај на фатална полициска бруталност којшто во 2011 доведе до масовни протести против полициска бруталност. Со повторното покренување на движењето против полициска бруталност како одговор на новите сознанија, илјадници граѓани се собраа пред зградата на Владата да побараат оставки и одговорност. Мирниот протест на крај се претвори во насилен, со голем број приведени и повредени демонстранти. Покрај користењето брутална сила против демонстрантите, полицијата направи и упад во јавна библиотека, каде беа малтретирани студенти.

Полициската репресија имаше контраефект. Таа предизвика протестите да се зголемуваат со секој нареден ден како во бројност, така и географски, ширејќи се низ земјата и низ дијаспората. Протестите единствено беа прекинати на неколку денови за време на безбедносната криза во Куманово. Ова, сепак, им дозволи на демонстрантите да ги кристализираат барањата и да ги обединат дејствувањата околу ново неформално општествено движење познато како #Протестирам. Протестите продолжија секој ден до 17 мај.

Искажувањето граѓанско незадоволство кулминираше на 17 мај, кога илјадници македонски граѓани побараа оставки од Груевски и неговиот најблизок тим. По протестот, кој беше организиран од коалицијата наречена „Граѓаните за Македонија“, координирана од најголемата опозициска партија и голем број на невладини организации, коалицијата постави протестен камп пред седиштето на Владата. На 18 мај, од друга страна, голем провладин митинг се одржа во Скопје, кој резултираше во поставувањето на камп на владини поддржувачи пред зградата на Парламентот. Двата протести всушност беа начин за лидерите на најголемите политички партии, Премиерот Груевски и лидерот на опозицијата Заев, да се легитимираат себе и своите барања пред престојниот преговарачки процес.

Преговорите, кои главно се случуваат во Скопје и во Брисел, ги вклучуваат лидерите на четирите најголеми политички партии (две кои се видени како претежно етнички македонски и други две кои се видени како претежно етнички албански партии), а се со посредништво на претставници на Европската унија. Со преговарачкиот процес целосно скриен од очите на јавноста и со многу малку информации достапни на граѓаните, политичкото е одземено и изолирано од јавниот домен. Како резултат на таквото празнење на политичкото од јавното, протестното движење се чини дека ја загуби својата причина за постоење, а камповите се на работ да се сведат на театралност.

Она што се чини јасно е дека преговорите ќе резултираат со исход кој нема да ги задоволи очекувањата на ниедна страна. Опозицијата ги зголеми очекувањата до тој степен што каков било исход кој би дозволил Груевски и неговиот тим да ги задржат позициите во транзиционата влада би се сметал за неприфатлив од оние кои се критички поставени кон владата. Делот од јавноста кој сѐ уште го поддржува Груевски, пак, би го сфатил неговото заминување како отстранување на легитимно избран државник.

Вклученоста на ЕУ во процесот е особено важна. Надвор од секакви заблудни видувања на Унијата како Добриот Самарјанин, во овој случај она што е доведено во прашање е и капацитетот на ЕУ да делува како актер во надворешната политика. Балканот отсекогаш бил не само родното место на надворешната политика на ЕУ, туку и плодна почва за тестирање на сите инструменти во овој домен. Многумина се сеќаваат на злогласната изјава од 1991 година на Жак Пус, тогашниот Министер за надворешни работи на Луксембург, кој зборувајќи во името на Европската заедница рече дека „осамна часот на Европа“, непосредно пред фијаското со југословенските војни. Надворешната политика на ЕУ значително напредна оттогаш, меѓу другото, придонесувајќи кон напорите кои успешно спречија ескалација на етничкиот конфликт во Македонија во 2001 година. Во годините потоа, ЕУ беше клучен актер во процесот на изградбата на македонската држава. Оттаму, повторното поставување на нивната „успешна приказна“ на Балканот на патот кон членство во Унијата е од суштинско значење во зачувувањето на капацитетот на ЕУ како надворешнополитички актер. Истовремено, стравувајќи од креирањето преседани во нестабилно соседство, ЕУ се чини посебно внимателна и свесна за степенот до кој интервенира.

Сето ова ја става Унијата во позиција уште еднаш да даде приоритет на стабилизација пред демократизација, како двете да не се интимно поврзани и како да можат успешно да се случат едноподруго. Ова е пристап од кој можеме да најдеме бројни примери на Балканот. Конкретно во Македонија, меѓународната заедница долго време гледаше на Груевски како на „стабилизатор“, замижувајќи пред назадувањето на демократијата што се случува во земјата последните неколку години. Оттаму, има најмалку три проблеми со начинот на кој моментално се одвиваат преговорите.

Првиот проблем е непостоењето на каква било транспарентност во процесот. Кратките неинформативни, често контрадикторни изјави на инволвираните, вклучувајќи ги и претставниците на ЕУ, се единствените информации достапни на јавноста. Во општество кое со години се соочува со медиумски мрак, недостатокот на информации ги прави преговорите, како и судбината на земјата, уште подалечна од граѓаните. Тоа, истовремено, придонесува и кон продолженото чувство на неизвесност.

Второ, се чини дека постои претпоставка дека сегашните авторитарни тенденции, иако никогаш експлицитно ненаречени така од страна на меѓународни претставници, се во директна спротивставеност со демократијата. Како двете да постојат во дихотомија и како да се очекува, по колапсот на тековниот нелиберален систем, демократија некако природно да се појави. Како ставање фластер на неисчистена рана, се преговара за договор без никакви гаранции за неговата имплементација. Неуспехот на договорот од март 2014 година, исто така постигнат со посредство на ЕУ, да донесе какви било значајни промени или дури и целосно да ја реши кризата, на пример, треба да биде суров потсетник за ограничувањата на овој пристап.

Последен и најважен е проблемот на застапеноста, односно претставеноста. Преговарачкиот процес ја поставува моменталната политичка криза во земјата како конфликт помеѓу политички партии наместо како криза на легитимноста на институциите. Она низ што Македонија поминува е конфликт помеѓу граѓанството и властодршците. Има три важни нешта кои лидерите на политичките партии можеби згодно ги забораваат, но претставниците на ЕУ не смеат. Прво е фактот дека мајскиот излив на јавно незадоволство не се случи во вакуум и не беше единствено резултат на протечените материјали. Всушност, последните протести се случија после месеци исполнети со огромни протести, почнувајќи со протестите на студентите на крајот на 2014 година, хонорарците, медиумските работници, протестите против Министерот за здравство по трагичната смрт на малата Тамара, средношколците и нивните родитени, итн. Вториот важен факт е дека просечната излезност на избори во Македонија е 57.49%, со голем дел од квалификуваните гласачи во земјата кои одбиваат да гласаат, што ги прави непретставени од која било политичка партија, а уште помалку од четирите најголеми. Овие две се поврзани со третата важна реалност, а тоа е постоењето на вистински grassroots, самоорганизиран, автономен капацитет за акција во форма на движењето #Протестирам. Сѐ до 17 мај, секојдневните протести на #Протестирам успеаја да вклучат дел од населението кое е незадоволно не само од тековната влада, туку и од начинот на кој се води политиката во земјата севкупно. Верувајќи дека граѓаните мора да бидат способни да дејствуваат политички и вон политичките партии, демонстрантите бараат одговорност кон граѓаните, не единствено кон партиските членови. Преку маршови и пленуми, овој локален капацитет за акција, и покрај тоа што е неодржлив и со неизвесна иднина, успеа да им даде платформа на непретставените граѓани, за да го искажат своето мислење. Затоа, овој капацитет мора да биде препознаен и искористен во процесот на демократизација на земјата.

Севкупно, ова е ретка можност за „рестартирање“ на системот. Ова е можност одново да се напише општествениот договор помеѓу институциите, владата и граѓаните. Ова е можност каква што се укажува само после тектонски придвижувања и пукнатини, како што се војни или огромни кризи. Во Македонија, ова е можност за конечно да се постават основите на демократско општество и одговорни институции, што неизбежно ќе биде долг и мачен процес, но истовремено и процес којшто најпосле ќе овозможи напредок на земјата.

Фото: Небојша Гелевски

Protest

Преговорите што болат

Текстот првично и интегрално беше објавен на веб страницата на Фокус на 12 јуни. Автор: Анастас Вангели

Граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај.

Во моментите кога го пишувам овој текст, во исчекување сме на пристигнувањето на Јоханес Хан, комесарот на Европската комисија задолжен за европското соседство и преговорите за проширување. Не знаеме каков предлог ќе им донесе тој на лидерите на најголемите партии во Скопје, а уште помалку имаме претстава за можниот исход на преговорите меѓу политичките елити. Во овој момент, се чини, дека секое решение за кое се шпекулира во јавноста е полошо од претходното.

Ваквите преговори, медијацијата на странските посредници и општиот сомнеж и незадоволство од начинот на нивното одвивање, се неизбежен елемент на секоја политичка криза во Македонија. Во овој случај тие како да создаваат дополнително чувство горчина и сè повеќе како да стануваат дел од проблемот (пролонгирање на кризата на легитимитет) отколку дел од решението (заминување на нелегитимната власт). За ваквото расположение голема улога има не толку дамнешната епизода на сличен преговарачки процес – по инцидентите од 24 декември 2012 – кој заврши со едно решение, од власта наречено „тоалетна хартија.“

Во 2015 година, главниот проблем зошто овие преговори предизвикуваат чувство на нелагодност е тоа што тие не соодветствуваат на општествената реалност. Преговорите би имале далеку повеќе смисла доколку за четирите лидери на политичките партии би можело да се каже дека: (1) збирно тие четворица се легитимните претставници на мнозинството граѓани; и (2) меѓу четворицата постои меѓусебен респект и основа за меѓусебна соработка за повисока цел.

За жал, по сите три претпоставки реалноста е многу поинаква:

(1) Граѓаните во основа немаат доверба во партиите и лидерите не се нивни легитимни претставници. Политичката поделба во општеството во моментов не се случува ниту по партиски или етнички линии, туку по линија на корумпирана клика на власт. Наспроти ова, сè поголем број револтирани граѓани бараат итно заминување на Груевски. Во оваа ситуација,СДСМ како структура застанува на страната на револтот, но не е негов претставник, затоа што затвореноста на преговорите е спротивна на отвореноста на револтот.

2) Лидерите – а особено Груевски и Заев, еден ден седат на маса да преговараат, во деновите пред и по преговорите меѓусебно се во војна во која меѓусебно се обвинуваат и оцрнуваат. Со тоа и двајцата си го намалуваат маневарскиот простор за каква било спогодба на преговорите. Од друга страна, од она што можеме да го чуеме од снимките, барем меѓу триаголникот Груевски – ДУИ –Тачи, постои спрега која наликува на картел, кој не е воден од какви било вредности, туку единствено од лукративен интерес и профитерство.

Но, перверзијата на преговорите е што и покрај сево ова – тие мора да продолжат, и бргу да окончаат. Преговорите и компромисот кој би произлегол од нив се единствен начин нелегитимната власт да се спречи да се врати кон тактиката на репресија и принуда. Со тоа и да се зачува релативна стабилност и можност за исход кој нема да заврши во нешто налик граѓанска војна. Имајќи ја предвид поларизираноста на општеството, во недостиг од преговори ќе исчезне и оној притисок врз Груевски што сега постои.

Многу е веројатно Македонија за кусо време да премине во уште поавторитарна фаза доколку се прекинат преговорите. Оттаму, преговорите во прв ред треба да се гледаат како она што се – забавување на разјареното чудовиште, и почетна фаза во создавањето притисок врз Груевски – притоа, без да се губи предвид она што го споменувам погоре – дека тие сами по себе нема да го дадат решението што сите го очекуваме.

Без оглед на исходот од преговорите, граѓанската борба мора да продолжи! Ако Груевски се спаси, да излеземе уште помасовно на улица. Ако Груевски си оди, да бидеме овде како група за притисок работата да се истера до крај. Но, сепак, за да добиеме решение кое ќе биде барем делумно подобро од она што се готви зад затворени врати, ќе мора сите граѓани, кој како знае и умее, да влетаме во политичката борба. Тоа влетување треба да биде првенствено во свое име, автономно, самоиницијативно и самоорганизирано, но со минимум координација и поделба на трудот согласно интересите и можностите.

Притоа, мораме да мантраме – сега не е време за молчење, и сега не е време за повлекување. Воедно, не смееме да заборавиме – да си оди Груевски, мафијата, но со нив и нивните практики на владеење, а сите ние да работиме на санирање на сето она што дозволило Груевски да стане она што е.

 

Гласно да ја кажеме нашата приказна

Еден дел од задачата на краткиот рок, односно отстранувањето на Груевски, ќе биде како да се влијае врз меѓународниот фактор и како да се презентира приказната за Македонија во меѓународната јавност. Со тоа, целта би била зголемување на директниот меѓународен притисок врз Груевски. Тој е нелегитимен, и така треба да биде третиран. Тука мораме да имаме предвид дека Македонија е мала и релативно здодевна во меѓународни рамки. За ЕУ одамна не е приоритет, а има особено мало значење во ситуација кога ЕУ е во ситуација на повеќегодишна внатрешна криза и горливи проблеми во соседството (Украина, Блискиот Исток и Северна Африка).

Од друга страна, мора да се има предвид и продавањето на приказната од страна на Груевски, кој себеси се претставува како некој кој најдобро го испорачува она што многумина влијателни меѓународни фактори го бараат – релативна стабилност и функционалност – во време на глобална криза и на перформансот и на вредностите. Во прв ред, наративите што ќе мора да ги разглобуваме во меѓународната дебата се дека Груевски е реформатор, дека тој е гарантор на општествената и економска стабилност.

Улогата во овој процес, на креирање меѓународен притисок врз Груевски, ќе мора да ја играат неколку актери. Во прв ред, тука на сцена ќе мора да стапат малку поагресивно македонските тинк-тенкови и истражувачки насочени граѓански организации. Иако голем дел од нив периодов се обземени од кризата и се насочуваат кон директен активизам, не смее да се заборави нивната основна вокација и она што го прават најдобро – пишување анализи, организирање дискусии и комуницирање со меѓународната истражувачка јавност.

Подеднакво важно ќе биде активирањето на „академските азиланти“ од општествените науки – огромна група луѓе распрсната на постдипломски студии и истражувања низ светот, делумно мотивирана за заминување од Македонија поради бесперспективноста и фрустрацијата од клиентелистичкиот општествено-политички модел кој се гради со години, а Груевски го усоврши. Овие луѓе ги имаат вештините и контактите, и за разлика од тие што се во Македонија, се поослободени од психичкиот товар на секојдневно справување со опресијата.  Дел од овие луѓе се активираа преку иницијативата „Прекуграничен комитет“ (zasedan.ie.mk), и одиграа многу важна улога за време на граѓанските протести по 5 мај, кога тие неуморно пишуваа, преведуваа и ја објавуваа македонската приказна на различните светски јазици. Тоа е непроценлива сила што имаме на наша страна, и не смееме да ја заборавиме.

Притоа, сите оние што ќе пишуваат за Македонија мора да се искористат сите свои меѓународни канали, но и критички да ги восприемат реакциите од странските соработници, за нивниот дискурс да може да ги премости разликите за тоа како се перцепира ситуацијата во Македонија во странство, наспроти на тоа како на ситуацијата се гледа однатре. Некогаш, работите кои нам ни се гледаат секојдневни, може да имаат голем одек во странство, и обратно – затоа клучно е да се најдат пресечните точки на приказните.

Во тој процес клучно ќе биде поврзувањето, разменувањето искуства и градењето компаративен наратив – Македонија е дел, и е третирана како дел од една широка меѓународна тенденција на ширење недемократско и коруптивно владеење во посткомунистичкиот свет (познати ни се Русија и Унгарија и до некаде Бугарија, но подеднакво важни и уште позастрашувачки се случаите од Централна Азија), но и други случаи на уназадување на демократијата (на пр. Турција).

Подеднакво важно е да се акцентираат и шуплините во приказната за Груевски како добар економист. На пример, еден од темелите на „економскиот успех“ на оваа влада е штимањето на податоците, нешто што по избивањето на кризата на Еврозоната е неприфатливо, па дури и алармантно и се смета за голем грев. За нас таа приказна е позната, па дури и неоправдано банализирана (затоа што не знаеме што не знаеме, и уште помалку каква катастрофа може да нè снајде). Таа, исто така, има и голем потенцијал за дискредитирањето на митот за Груевски – способниот во очите на странците. Вакви примери има уште многу.

Геополитичките анализи може да помогнат во борбата, но, исто така, постои и голема опасност да одмогнат. Она што треба да се напомене е дека никако не смее да се дозволи врамување на македонската криза од перспективата на конфликт меѓу „Русите и Американците.“ Точно е дека различни интереси постојат, меѓутоа главната приказна е: граѓаните наспроти корумпираната, авторитарна клика на власт. Она што треба да се потенцира, сепак, е дека таа авторитарна власт е особено дилетантска кога станува збор за нејзината надворешна политика, а Груевски, кој владее без легитимитет, е подеднакво лош партнер за сите големи сили во светот. Руската пропаганда ќе биде предизвик затоа што таа цели кон предизвикување штета. Меѓутоа нејзиниот налет не треба да биде контриран со некритичен проамериканизам, туку со здраворазумска критика – која честопати доаѓа токму од добрите познавачи на Русија и на надворешната политика на Путин.

Притоа, особено ќе биде важно да се биде во контакт, и да се инсистира на граѓанската приказна при контакт со дипломатите. Во периодот што следи ќе мораме да вршиме и притисок кон дипломатите во земјава – но тој притисок никако не смее да биде дилетантски и хушкачки, туку критички и аргументиран. Едноставно, нема заговор против македонскиот народ – дипломатите се прагматични и одат по линија на помал отпор. Нашата цел треба да биде демонстрирање јасен и цврст став дека нелегитимната власт мора да одговара и дека тоа не е позиција исклучиво на СДСМ и на Зоран Заев, туку на најголемиот дел од општеството.

Токму затоа, најголемиот ефект на борбата за наративот што се пласира во меѓународната јавност и кој ќе може да влијае врз странските дипломати може да произлезе од промена на состојбите внатре во македонското општество. Тоа ќе се случи само преку наша континуирана дискусија, но и активизам насочен кон зачувување и распламтување на самоорганизираниот граѓански револт, и не сдсмовскиот антигруевизам, кој ќе се надоврзе на масовното движење од периодот 5-17 мај, кој всушност беше и еден од клучните фактори за промена на состојбите во изминатиот месец.

 

Ова не е уште една епизода на „СДСМ против ВМРО,“ туку народот против диктаторот

Многумина веруваат дека е преидеалистички, и дури и наивно да се заговара самоорганизиран, автентичен граѓански револт против Груевски во сегашната ситуација. Граѓаните немаат свое столче на преговарачката маса и во услови на криза на легитимитетот и на криза на довербата, разбирливо е што многумина се чувствуваат исклучени и поклопени од ситуацијата. Чувството што преовладува кај голем број граѓани додека траат преговорите е дека повторно за нивната судбина ќе се одлучува зад затворени врати, дека повторно збор ќе имаат „големите“ и странските суперсили, и дека повторно обичниот човек ќе биде насила натеран да проголта нешто што ќе му биде сервирано од партиите.

Меѓутоа, немоќноста и беспомошноста се само привид. Секоја криза значи и отворање исто толкава можност за дејствување, и активно чинење на општествените промени. Тоа е особено случај во македонскиот контекст, каде што во последните неколку години гледаме никулци на нешто што може за брзо време да значи радикална промена на политичката култура и политичкото милје во земјата.

Општествено-политичкиот тренд (поддржан со податоци како што се оние од истражувањето за граѓанското учество на „Реактор“) е следниот: од една страна опаѓа довербата во власта, во институциите на системот, и политичките партии (вклучително и опозициските); а од друга страна расте бројот на граѓани кои ја преземаат одговорноста во свои раце, учествуваат во граѓански иницијативи, излегуваат на протести и се вложуваат во други форми на активизам.

Трендот што се случува веќе неколку години кулминира во последните неколку месеци. Некои од најголемите слабости на груевизмот беа разоткриени токму од граѓанските форми на дејствување (Студентскиот пленум само еден од повидливите пример) и политичките, а особено левичарските движења (Солидарност и Ленка), кои во сензитивните политички моменти успеаја да удрат по структурата на авторитарната власт и да охрабрат голем број граѓани дека, сепак, има надеж за Македонија.

На 5 мај се случи „Ѓурѓовденското востание“ – изблик на граѓанскиот револт каков што претходно никој од нас немаше видено, иако мирисот на директна конфронтација со режимот веќе долго се чувствуваше во воздухот. Многумина велат дека 5 мај немаше да се случи да не беа бомбите на Заев, а особено бомбата што се однесуваше на случајот Мартин Нешкоски. Но, каузалноста е поинаква: ниту разоткривањето на случајот Мартин Нешкоски и движењето во 2011, а ниту брзата мобилизација на 5 мај 2015 немаше да се случат без онаа длабока структурна промена што ја опишав погоре.

Во 2011, насобраното искуство од помалите претходни активистички искуства, во комбинација со вжештената атмосфера, вродија со создавање автентично политичко движење „Стоп за полициската бруталност“, кое изврши голем притисок во системот, иако не успеа во својата крајна цел – одговорност не само за убиецот на Нешкоски, туку и за одговорните лица во хиерархијата, воспоставување цивилна контрола на полицијата и слично.

Во 2015, користејќи ги социјалните медиуми и тие што протестираа во 2011 (и претходно), и тие што дојдоа на улиците подоцна, успеаја за многу брзо време да се договорат и да се соберат пред Владата. На 5 мај успеа она што не успеа по една од првите бомби – спонтан масовен протест пред еден од центрите на моќ. Интересно, и при првиот обид повод беше полициската бруталност која се случи на истиот ден кога Мартин беше убиен („Пуки му стаил пиштол у уста на Љубе“), па и на тој помалку успешен протест (околу 500 граѓани), преовладуваше реториката на „Стоп за полициска бруталност“ – па дури и имаше обид да се возобнови мантрата „секој ден во 6“ – кој заврши неуспешно.

Тоа што на 5 мај полицијата крена рака и употреби прекумерна сила против својот народ, притоа уфрлувајќи провокатори, наместо да го исплаши народот и да згасне револтот, долеа гориво во огнот. Движењето што траеше од 5 до 17 мај има историски карактер. Тоа во себе обедини широк спектар на антигруевизам и го надгради знаењето од улицата стекнато од различни групи и генерации активисти, кои во прво лице еднина викнаа #протестирам! Онаа статистика за зголемена одговорност и охрабреност за директно учество конечно можеше да се види и да се почувствува.

Движењето се рашири веднаш низ Македонија, а активираше и добар дел од македонската дијаспора. По самиот карактер беше надетничко движење – како еден од симболите остана сликата на врзаното македонско и албанско знаме пред Владата. Воедно, движењето најави и „женска револуција“ – светот го обиколија фотографиите од храбрите активистки, кои, исто така, имаа клучна улога во справувањето со провокаторите, формирајќи жив штит околу полицијата.

За кусо време жарот беше препознаен – стигна поддршка од целиот свет, од познати музичари, од познати активисти и движења. Петти мај стана „македонскиот Таксим“ (и самите таксимци беа меѓу поддржувачите на активистите од Македонија). Од слободарскиот вирус се инфицираа многумина низ Македонија – па така на 8 мај, освен во Скопје, протести имаше и во осум други градови!

Куманово и неговата интерпретација од страна на режимските медиуми му зададоа голем удар на движењето, но и тие не беа доволни да го згаснат. Напротив, неговиот надетнички, прогресивен карактер, му овозможи во деновите на жалост да дејствува како мировно движење, да изрази солидарност со жртвите и да побара одговорност од надлежните – па, така движењето продолжи и понатаму. Оставките го вратија жарот, па така во деновите по 12 мај, масовноста беше делумно повратена.

 

Без плурална опозиција не може да градиме плурализам

Слонот во собата, кој многумина пробаат да го игнорираат, секако беше спектаклот кој СДСМ и неговите партнери од граѓанскиот сектор веќе однапред го најавија за 17 мај. Спектаклот сам по себе требаше да претставува „излегување на народот на улиците“ под мотото „доаѓаме!“ пропратен и со протестен камп под мотото „остануваме!“ Но, проблемот беше што народот веќе беше излезен и мотивиран да остане до крај. За некои од оние кои протестираа од 5 до 17 мај, немаше голема концепциска разлика, и нивната транзиција „од улица во камп“ беше нормална.

За некои, дури ни „пограѓанченоста“ на СДСМ и тргнувањето на партиските бои не беа доволен мотив за приклучување кон кампот. Некои, пак, кон кои јас се приклонувам, размислуваа за поинаква стратегија – кој е ефектот од протестот и кампот на опозицијата, и како по 17 мај да се изврши поголем притисок кон Груевски?

Ефектот од 17 мај најдобро може да се опише како делумна нормализација на ситуацијата, но и можен тренд на деполитизација на општеството вон опозицискиот камп. Веројатно, стратегијата на опозицијата беше да се припитоми и да се централизира револтот и кампот да биде еден вид поддршка и адут додека се преговара за излезно решение. Тоа е мудар политички потег во обидот за стабилизација на ситуацијата – особено што СДСМ и голем број невладини организации постигнаа договор за меѓусебна коалиција која не оди под партиски бои, обидувајќи се да му дадат глас на граѓанското во ситуацијата. Но, таа стратегија има и свои ризици, кои се дополнително видливи на теренот и во политичкото дејствување.

Еден од потенцијално негативните ефекти од оваа стратегија на стабилизација и деполитизација, а во контекст на ситуација кога се организираше и контраспектакл на 18 мај, сега постои и контракамп, а се водат и преговори на кои учествуваат Груевски и Заев, е неминовното враќање на (би)партиската парадигма во политиката. Тоа веројатно многу повеќе му одговара на Груевски и неговата пропаганда дека сè што се прави во државата е масло на СДСМ и еден круг невладини организации, а сите останати се неми посматрачи. Иако во реалноста, на терен, веќе со години е видлив и осетлив плурализмот, полицентричноста, автономијата, и на крајот на денот, непредвидливоста на дејствувањето на граѓанските иницијативи и политичките движења – диспаритетот во големината, и спонтаната наметливост на СДСМ и нивната коалиција – и покрај нивните добри намери, имаат потенцијал да ја забават новата општествена динамика, а со тоа и општествената борба за слобода.

Уште еден голем ризик на стратегијата на опозицијата е што комбинацијата на широка, лабава коалиција во која се сконцентрирани големи ресурси и моќ, а потенцијално и претензии кон власта, можно е создавање клики, кои би дејствувале во името на потесен интерес, можеби и вон генералните насоки, па дури и на штета на повисоката цел. Тие клики иако би можеле да настанат како резултат на некаков заговор или клиентелистички спреги, многу поверојатно е дека би настанале како резултат на одредено исклучиво размислување, желба за докажување, па дури и дејствување под многу сериозен стрес, кој го произведува тензичната општествена ситуација.

Таквите однесувања треба да се предвидат и навремено да се адресираат за да не се случи распукување на широкиот пакт на општеството против Груевски, во кој опозициската коалиција е само дел – голем, носечки дел, но самиот по себе недоволен во борбата. Опозицијата не смее да заборави дека во општеството има и голем гнев наталожен од претходното, па и сегашното дејствување на СДСМ – голем успех за сите нас е што тој сега е потиснат во име на заедничката борба, но и наша одговорност е тој консензус за привремено ненапаѓање да не го расипуваме пред да падне Груевски!

Комбинацијата на овие два ризици би било создавање исклучиви тенденции или клики во опозициската коалиција, кои наместо да се сконцентрираат на борбата против Груевски, своето дејствување ќе го насочат на обиди за централизација на фронтот, и ќе се занимаваат многу повеќе со оние кои лебдат вон нивната коалиција. Таквото дејствување често се рационализира со стравот дека „борбата се разводнува“ – што, пак, е погрешен аргумент – борбата би се разводнела само доколку инсистираме сите да бидеме водени од еден центар, или сместени во еден камп. Воедно, таквото дејствување носи голем ризик на репродуцирање на авторитарната матрица типичната за македонската политика, усовршена од страна на Груевски – „ако не си експлицитно со нас, тогаш си против нас“. Ова, пак, на долг рок би имало контрапродуктивен исход, и во борбата за ослободување, но и во борбата за (ре)демократизација.

Последниов аргумент треба да даде поука за опозицијата – која за волја на вистината до сега покажува одредена доза на флексибилност. Но, во исто време, тој цели и да даде и инспирација за сите оние несдсмовски антигруевистички сили низ општеството, кои поради идентитетски, концепциски или стратешки причини не се со таа коалиција, и не се во тој камп. Мора да продолжиме понатаму !

Нè чека долго, бавно и многу жешко лето, но не смееме да дозволиме борбата да се стиша, да се централизира и да се пасивизира. Сите ние се имаме вложено низ годините и сега е клучниот момент, кога треба да одлучиме дали одиме докрај или се предаваме. Дејствувањето – кое не мора нужно да биде масовно, спектакуларно и дефинитивно не треба да биде водено од ништо друго, освен желбата за ослободување од Груевски, во периодот што следи е наша одговорност и должност! Никој не ни го гарантира успехот, но наше е да дадеме сè од себе – секој со својот политички идентитет и со своето право на независно учество во борбата против режимот.

Ќе победиме!

 

Фото: Роберт Атанасовски

Зошто е погрешна тезата дека конфликтот во Македонија е инициран за да се спречи изградбата на „Турски тек“?

Оваа теза е апсолутно погрешна, а гледам дека пропагандата ја пласира и сака да ја наметне како релевантна и исто така да послужи како изговор за конфликтот што се случува кај нас и со тоа да префрли дел од вината на друг. Јас, заедно со луѓето со кои работиме во Центарот за ресурна економија при Руската претседателска академија, ги правев пресметките за економската исплаливост на „Турски тек“.

„Турски тек“ е многу неисплатлив проект. NPV (Net Present Value) на проектот се мери во негативна милијарда долари и по ниедна економска логика таков проект не треба да се реализира. Единствено нешто што сѐ уште го држи во живот овој проект е потенцијалната политичка придобивка од него, бидејќи Газпром не е управуван како корпоративна фирма, туку служи и како политичка алатка на Русија.

Турција не сака да учествува со толкав процент во проектот колку што бара Газпром т.е. не сака да даде толку пари колку што бара Газпром, а Грција и да сака, нема од каде да најде пари во овој момент. Тоа го знаат на запад, знаат дека веројатноста да не се реализира овој проект е доста голема. Дополнителен товар да не се реализира проектот е тоа што Газпром го диверзифицира својот извоз кон Кина. Европа исто така сака да стане помалку зависна од рускиот гас и секоја година купува сѐ помалку руски гас.

Затоа, Русија реално нема потреба да гради нова инфраструктура за пренос на гас кон Европа. Дури ни постоечките капацитети од „Северен тек“ не се максимално искористени. Регулативата во ЕУ за транспорт на гас е исто така тешко прашање кое треба да го решат ЕУ и Русија, а барем во блиска иднина не се наѕира некој компромис. Сѐ е насочено кон проектот „Силата на Сибир“, преку кој Кина ќе купува гас од Русија, но тој проект во најголем дел го финансира Кина, како после би користела поевтин гас од Русија. Со тоа, Русија влегува во пазарот на најголемиот потрошувач на гас во светот, со што се намалува потребата да продава гас на Европа.

Следна причина е што поради падот на рубљата, не е во интерес на Русија да инвестира во странски проекти, особено во проекти кои во нивната основа не се економски исплатливи. Заклучокот е дека приказната со „Турски тек“ е многу неизвесна и прашање на време е кога тоа и официјално ќе се соопшти.

 

Никола Ќурчиски

Центар за ресурна економија,
Руска претседателска академија за национална економија и јавна администрација

 

Референци:

1. Stern, Jonathan, Simon Pirani, and Katja Yafimava, Does the Cancellation of South Stream Signal a Fundamental Reorientation of Russian Gas Export Policy?, Oxford Institute for Energy Studies (2015).

2. Russia’s New Turkish Stream Gas Strategy More Bark Than Bite. The Moscow Times (2015)

3. EU energy chief voices concern over Russia’s Turkish pipeline plan. Reuters (2015)

 

Bomba

Казино Македонија: шпиони, предавници и патриоти

Текстот првично и интегрално беше објавен на openDemocracy. Автор: Елена Б. Ставревска

Постојат две теми за кои во Македонија никогаш нема недостаток на ‘експерти’ и мислења: фудбал и политика. И покрај тоа што вторава се смета за игра на моќ недостапна за обичниот човек, повеќето луѓе се вклучуваат во дискусии на актуелни теми, иако претежно во затворени кругови во последно време. А последниве две недели има многу материјал за такви дискусии поврзани со наводниот „пуч“ и она што меѓу народот е познато како „бомба“.

Целиот скандал предизвика своевидна хистерија меѓу македонската јавност, резултирајќи во многу различни теории на заговор и интензивно вклучување на фантазијата. Многу работи поврзани со целиот случај остануваат нејасни. Прашањата генерално можат да се групираат во две категории: поврзани со потеклото и поврзани со содржината на материјалите.

Општо гледано, постојат два наративи во поглед на потеклото на материјалите. Според едниот, прислушувањето го организирале странски разузнавачки служби и во таквото сценарио Премиерот Груевски е прикажан како патриот кој ја брани државата, а лидер на опозицијата Заев како предавник кој соработува со странски служби во поткопувањето на државниот суверенитет и стабилност. Другиот наратив е заснован на претпоставката дека зад прислушувањето стојат македонските разузнавачки служби и во таквиот наратив Груевски е предваник заради нелегалното прислушување на граѓаните, а Заев се поставува како патриот изјавувајќи дека ги објавува материјалите имајќи ги демократијата и слободата во Македонија како крајна цел. За да се разбере за што точно станува збор, двете хипотези треба да бидат деконструирани.

Првата хипотеза се заснова на изјавата на Премиерот на прес конференција за јавноста, на која тврдеше дека и самиот Заев за време на нивните состаноци му потврдил дека материјали се добиени преку странски служби. Истото може да се слушне и на протеченото видео од тајно снимениот состанок во премиерскиот кабинет. Она што е важно во оваа хипотеза е дека се претпоставува дека или некоја од земјите која има пристап до сателитска оперма неопходна за ваква операција има интерес во шпионирањето на повеќе од 1% од населението на земјата, или дека некоја друга земја е потпомогната во операцијата од внатрешни елементи во македонските разузнавачки служби. Без оглед на минималната веројатност на првата претпоставка, вистинитоста на која било од овие две би значело груба повреда на безбедноста и продор во разузнавачките служби на земјата во подолг временски период, за што владејачките структури мора да бидат повикани на одговорност. Истовремено, зачудува и тоа што Владата сѐ уште никому нема упатено протестна дипломатска нота во врска со скандалот.

Втората хипотеза се заснова на изјавата на Заев дека материјалите се добиени преку„патриотски“ свиркачи во разузнавачките служби на државата, кои го спровеле прислушувањето преку мрежите на мобилните оператори. Легално, прислушувањето може да трае само четири месеци, со можност да се продолжи за уште четири. Покрај тоа, неопходна е судска одлука донесена по барање на јавниот обвинител што е возможно само во случаи кога постои причина да се верува дека се подготвува, се спроведува или е сторено кривично дело. Без вакви судски налози, оваа хипотеза би значела дека тие кои го наредиле прислушување дејствувале незаконски и неуставно. Во ваков случај, исто така, неопходно би било владините структури да се повикаат на одговорност.

Сепак, наведените последици на двете можни сценарија претпоставуваат дека станува збор за правна земја во која постои владеење на правото, има јасна поделба на власта и постои граница помеѓу државните институции и политичките партии на власт. Ова, како што многу извештаи вклучувајќи го и последниот извештај на Европската комисија за напредокот на земјата кон членство во ЕУ, не е случај во Македонија веќе некое време. Суштината на скандалот, во таков случај, треба да ја бараме во содржината на материјалите.

За целосно да се сфати влијанието на скандалот неопходно е да се контекстуализира во општество кое е сосема поларизирано и деполитизирано, каде се чини едно до друго постојат две паралелни општества и секоја форма на политички дијалог е целосно отстранета од јавната сфера. Покрај тоа, ова е и земја во која слободата на медиумите во 2014 година беше рангирана најниско во регионот, при што „Репортери без граници“ истакнуваат и дека Македонија досега никогаш не била рангирана толку ниско. Исто така, ова е и земја во која последниот попис се одржа во 2002 година, а стапката на невработеност според Меѓународниот монетарен фонд во 2012 година била проектирана на повеќе од 31%. Ова е општество на страв, без доверба во непристрасноста на судскиот систем и со проширена контрола на власта во сите сфери на животот на луѓето. Еднакво важно, овој скандал се случува во време на јавно незадоволство кои резултира со чести штрајкови и протести на студенти и професори, хонорарци, наставници и новинари.

Со значително малиот незадушен медиумски простор на располагање, имајќи предвид дека многу мал дел од поголемите медиуми, повеќето од кои имаат блиски односи со власта, воопшто и објавија нешто за материјали, влијанието досега е ограничено . Сепак, она што досега објавените материјали успеаја да постигнат е одредена демистификација на јадрото на владејачката елита и најблиските сојузници на Премиерот. Објавениот разговор меѓу двајцата министри и фактот дека дури и еден од водачите на пропагандната машинерија на власта бил прислушуван, укажува на некохерентност, непочитување и параноја меѓу оние кои претходно се веруваше дека функционираат како добро подмачкана машина. Вториот и поважен аспект на содржината на материјалите е дека, ако она што е кажано за нив досега е точно, тие укажуваат на тоа како мала група на луѓе неверојатно многу се збогатила преку сомнителни активности. Прислушувањето само по себе, особено со оглед на комунистичкото минато на државата, можеби и не ги изненади повеќето од обичните луѓе. Но доказите дека властодршците во земјата, чиј јавен имиџ како вредни и чесни луѓе внимателно се градисо години, се вклучени во тешки финансиски криминални дела би можеле да погодат нерв во време на општа економска криза.

Останува да се види дали опозицијата ќе успее да го обликува целокупниот наратив на начин кој би ги обединил обичните граѓани и би ја надминал општествената поларизација. Она што е сепак сигурно е дека, за разлика од состојбата во македонскиот фудбал, политички, сведоци сме еден од ако не и најинтересниот период во историјата на земјата од нејзината независност.

 

Фото: Ceci n’est pas un site web

Од феудален социјализам до феудална демократија – проблемите и јадовите на Република Македонија

Во земја каде што политичките противници се етикетирани како „предавници“, каде поединците се сметаат како прво и основно припадници на етнички заедници, а не граѓани, каде слободата на медиумите е под закана и политичките партии не ја почитуваат независноста на државните институции, ескалацијата на насилството е единствено симптом, пишува Љубица Спасковска во колумна за Open Democracy.

Економско-социјалната слика за Македонија во четири графици

Блог пост на Горан Лазаревски, во кој преку четири графици се илустрира економскиот колапс по најважните четири социјални димензии: плати, невработеност, сиромаштија и нееднаквост.

Иднината на минатото: зошто крајот на Југославија е сè уште важен

Нов социјалистички модел се појавува во Западен Балкан. Може ли неговиот политички речник да ги надмине етно-националните линии на поделба во регионот, во колумна за Open Democracy прашува Љубица Спасковска.

Автономни јавни простори во Македонија: последното засолниште на демократијата?

Постоењето и многубројноста на автономните јавни простори се неопходни да создавање на општествено ткиво што би претставувало основниот двигател на органско демократско општество, пишува Елена Б. Ставревска во младинската онлајн колумна на Радио Слободна Европа.

Демократијата и етничките простори во Република Македонија

Поставувањето на грандиозни крстови на видливо место во повеќе градови низ земјата, гласното озвучување на џамиите и повикување на молитва и еднакво гласното биење на камбаните, обете често погласни од оние во земјите со етнички речиси хомогено население, се само некои од практиките низ кои се демаркираат етничките простори, пишува Елена Б. Ставревска во младинската онлајн колумна на Радио Слободна Европа.